विसयं गच्छ

मनुस्सो

ठानतो Wikipedia

मनुस्सो
विभाग
Missing taxonomy template (fix): Hominini
Genus: Homo
Species:
sapiens
Binomial name
sapiens

मनुस्सो(अंग्रेज़ी: Humans वा Homo sapiens) होति पथवीयं एतरहि अवसिट्ठो एकको हिुमिुजाति पविट्ठो प्राइमेट (Primate) थञ्ञपायिजातिविसेसो॥[१] मनुस्सानं उजुकं ठत्वा द्विहि पादेहि गमनं (Bipedalism)। अञ्ञेसं पाणीनं असदिसं अतिविय महन्तं गम्भीरं मत्थलुङ्गजालं च सम्पादेतुं अङ्गुलीनं अतिनिपुणभावेन उपयोगो चतानि विसेससरीरलक्खणानि होन्ति॥ [२] इमेहि उच्चारम्मणजीवपवत्तीहि मनुस्सा छन्नं उपकरणानं करणं। अत्तनो भासाय च सञ्ञाहि च सन्धिकरणं। गम्भीरानं मनुस्ससमागमानं मापनं। चित्तारम्मणबुद्धिया (Abstract reasoning) नयनञ्च कातुं सक्कोन्ति॥[३] मनुस्सबेद मत्थकानि च अट्ठिरूपन्तरनिमित्तानि च अधिप्पायेत्वा अधुनातनमनुस्सा (Anatomically modern humans) इतो पुब्बे वस्ससतसहस्सानं तिण्णं मत्ते आफरिकमहादीपे पठमं पातुभविंसु। इतो पुब्बे वस्ससहस्सानं ६० मत्ते आफरिकमहादीपतो बहि आगन्त्वा निवासं कप्पेसुं। अज्जतानि अन्तातिकमहादीपं ठपेत्वा सब्बस्मिं पथविया थलपदेसेसू पकिण्णा वसन्ति॥[४] २०२६ वस्से गणनानयेन लोकमनुस्सगणना ८ भीलीयंतो अधिका अहु॥ मनुस्सानं पवत्ति अञ्ञेहि तिरच्छानेहि असदिसा आचारधम्मेसू अधिकं पतिट्ठिता होति॥ मनुस्सा अत्तनो सम्पापितं परिवारपथविं बुज्झितुं सन्तानेतुञ्च विज्जा। सिप्पकम्मं। दस्सनिकबेद। दण्डारी। समणब्राह्मणमतञ्च अनुसिप्पञ्च आदीनि सब्बन्तरेसु मापेसुं॥[५] तञ्च अञ्ञं कुलसण्ठानतो पट्ठाय सब्बलोकसमागमानं याव जालं सम्बन्धित्वा अञ्ञमञ्ञं समग्गेन समुट्ठानेन वा विग्गहेन वा पथविया गेहसीलञ्च पथवीभूमिकथञ्च अधिपतेय्यं कातुं सम्बलतमा जातिविसेसा होन्ति॥[६]

वंसावलि

[सम्पादेतु]

पुराणकालो

[सम्पादेतु]
पुराणपासाणकाल पच्छिमभागे दक्खिणदिसायं निवासनिस्सयो पटिरूपकेन मनुस्सानं पुब्बभागे अञ्ञासु दिसासु गमनेहि सब्बलोके मनुस्सानं पकिण्णभावं पकासेन्तं चित्तं॥

इतो पुब्बे वस्सानं १२,००० मत्ततो याव सब्बे मनुस्सा मिगवधका च फलाहिता च (Hunter-gatherers) हुत्वाव जीविसुं॥[७][८] ततो पच्छा पच्छिमास्यादेसे कसिकम्मं पठमं उप्पादेतुं सक्किंसु। पच्छा उप्पन्नेसु वस्ससहस्सेसुपुराणपथविया (Old World) सब्बनिगमेसू पकिरि॥[९] तेन परं मेसोअमेरिका (Mesoamerica) देसे (इतो पुब्बे वस्सानं ६,००० मत्ते)।[१०] चीनरट्ठे।[११][१२]पापुआ न्यू गिनी[१३] च आफरिकमहादीपे साहेल देसो (Sahel) च पच्छिमसद्दकप्पतिणावत्थेसु च अत्तनिस्सितेन कसिकम्मचरियायो अत्तानं अत्तना पातुभविंसु॥[१४][१५][१६]

मनुस्सानं अनिकेततो अनपेत्वा ठानकरणं। तिरच्छानानं पोसनञ्च लोहउपकरणानं अुपयोगोञ्च निस्साय वंसावलियं पठमवारं आहारा अतिरेकं निब्बत्तेतुं सक्किंसु॥ कसिकम्मञ्च निवासनिस्सितजीवनमग्गो च पुराणानं मनुस्ससमागमानं (Civilizations) पातुभावाय मग्गं अदंसु॥[१७][१८][१९]

पोराणकालो

[सम्पादेतु]
ईजिगप्तदेसे गीजामहाचेतियनि

किच्चुप्पादे पुब्बे खिट्ठक ४ तो वेस्सन्तरे मेसोपोटामिया देसे सुमारियन (Sumerian) गरेसु अपि च नगररट्ठानि (City-states) नाम नगररट्ठानि सम्भवेन सद्धिं नगरविप्पलवो (Urban revolution) नाम नगरविप्पलवो एको अहोसि॥[२०] तेसु नगरेसु पुब्बे खिट्ठक ३००० मत्ते मनुस्सानं पठमतरं लिखनसत्थं चित्तलक्खणअक्खरा (Cuneiform script) चरुम्भि॥[२१] तस्मिं काले पतुब्भूता अञ्ञे महानागरिकतायो नाम पोराण ईजिग प्तरज्जं अपि च सिन्धुनदीपदेसना इंडस (Indus Valley Civilization) च होन्ति॥[२२] तानि पच्छा अञ्ञमञ्ञं वाणिज्जं अकंसु। चक्कं नङ्गलं सुवण्णनावञ्च अभिनीहरिंसु॥[२३][२४][२५][२६] पुब्बे खिट्ठक ३००० मत्ते पठमं पतुब्भूता कार्ल्स सुपे नागरिकता (Caral–Supe civilization) नाम नागरिकता अमेरिकामहादीपे पठमतरा उच्चा नगरनागरिकता होति॥[२७] अपि च नक्खत्तसत्थञ्च गणितसत्थञ्च तिरोभविंसु गीजामहाचेतियं च कारेसिंसु॥[२८][२९][३०] वस्ससतमत्तं सन्तट्ठा ४.२ सहस्सवस्सनिदस्सनदुब्भिक्खेन तानि पोराणनागरिकतायो विनासिंसूति साधकानि सन्ति।[३१] ततो पच्छा अभिनवनागरिकतायो पुन पतुब्भविंसु॥ बेबीलोन नियमनुस्सा मेसोपोटामियादेसं अज्झावसिंसु।[३२] पोवातीपोयिन्तनागरिकता (Poverty Point culture)। मिनोअन नागरिकता (Minoans) अपि च शान राजवंसो (Shang dynasty) च अञ्ञेसु देसियेसु पाकता अहेतुं॥[३३][३४][३५] पुब्बे खिट्ठक १२०० मत्ते पच्छिमकंसयुगविनासेन नागरिकमनुस्ससमाजा बहू अन्तरधायिंसु गरिअन्धकारयुगो च आरबि॥[३६][३७] तस्मिं काले कंसट्ठाने आयसं उपयोजेन्ति तेन आयसयुगं पापुणिंसु॥[३८]

पुब्बे खिट्ठक ५ पञ्चमे सतवस्से इतिहासमञ्जूसं विसुं सत्थविज्जाभावेन चित्रितत्ता तस्स कालस्स मनुस्सजीवितं सुविसदतरं जानन्ति॥[३९] पुब्बे खिट्ठक ८ अट्ठमसतवस्सन्तरे च ६ छट्ठसतवस्सन्तरे च उरोपदीपो पोराणगरि च पोराणरोम च थेरो भवित्वा कल्लवंसियपोराणयुगो (Classical antiquity) पविसि॥[४०][४१] इमस्मिं काले अञ्ञे महानागरिकतायो अपि पकटा अहेतुं॥ माया नागरिकता (Maya civilization) नगरानि मापेतुं आरभि गम्भीरं माया पञ्चङ्गं ञ्च रचयि॥[४२][४३] आफरिकदीपे अज़ुमी रट्ठ (Kingdom of Aksum) हायन्तं कुश रट्ठ (Kingdom of Kush) अतिक्कम्म जम्बुदीपस्स च मेधिसमुद्देसस्स च अन्तरे वाणिज्जं उपब्रूहेसि॥[४४] पच्छिमासियादेसे आखीमीनिक दरज्जस्स (Achaemenid Empire) मज्झिमपरिहारो पच्छा पतुब्भूतानं रज्जानं नियमो अहोसि।[४५] जम्बुदीपे गुत्त रज्जं (Gupta Empire) तिनदीपे हान राजवंसो (Han dynasty) च तेसं तेसं देसानं सुवण्णयुगं नाम वुच्चन्ति॥[४६][४७]

कल्लवंसियपच्छाखेत्तं

[सम्पादेतु]
Medieval French manuscript illustration of the three classes of medieval society from the 13th-century Li Livres dou Santé

४७६ खिट्ठकवस्से पच्छिमरोमरज्जस्स पतनेन उरोपदीपो मज्झिमयुगं (Middle Ages) पविसि॥[४८] इमस्मिं काले क्रिश्चियनसासनं च कैथोलिकसंघानिकायो च आणाय च सिक्खाय च मूलट्ठानं अहोसि॥[४९] अड्डीयपुब्बदेसे इस्लामसासनं महन्तो भवित्वा उत्तराफरिकं याव सम्पापुणि॥ तो इस्लामिक सुवण्णयुगं (Islamic Golden Age) नाम उप्पादेसि घरादिकम्मञ्च। विज्जं नयं पोराणपासादं तिरोभवञ्च अभिनवं कत्वा थेरं जीविताकप्पं विहसि॥[५०][५१] पच्छा क्रिश्चियन लोको च इस्लामलोको च सम्मुखीभविंसु। इंग्लैंडराजरज्जं। फ्रांसिसराजरज्जं च विसुद्धरोमरज्जञ्च (Holy Roman Empire) मुस्लिमनं हत्थतो येरुसालेमपुञ्ञभूमिं पुन गहेतुं सासनंयुद्धानि अकंसु॥[५२]

अमेरिकादीपे खिट्ठकवस्से २०० च ९०० अन्तरे मिसोअमेरिकादेसे माया कल्लवंसिययुगो (Classic Period) अहोसि।[५३]अतिउत्तरासु दिसासु मिसिसिपीनागरिकता (Mississippian societies) यो ८۰۰ स्समत्ततो आरब्भ पतुब्भविंसु॥[५४] १३ सतवस्से च १४ सतवस्से च मोंगोलरज्जं यूरेशिया (Eurasia) देसस्स बहुभागं अभिविजिनि॥[५५] तस्मेव काले आफरिकदीपे मालीरज्जं सेनेगाम्बिया (Senegambia) आइवरी कोस्ट याव वित्थरित्वा तस्स दीपस्स महारज्जं अहोसि॥[५६] ओशिनिया (Oceania) देसे तूअीटोंगारज्जं (Tuʻi Tonga Empire) पतुब्भूत्वा दक्खिणपसिफ़ेककसमुद्दरे बहुनि दीपअनुपुब्बीनि पदेसं नियमेसि॥[५७] १५ सतवस्सस्स अन्ते अज़्टेक (Aztecs) च इंका (Inca) मिसोअमेरिकायञ्च च एंडीज़सपब्बतदेसे च बलवन्ता आणाधरा अहेतुं॥။[५८]

अधुनिककालो

[सम्पादेतु]

उरोपदेसे च अस्सासदेसे च पठमाधुनिककालो (१४५० तो १८०० अवधि) बीजान्टिनरज्जस्स सब्बसो विनासेन च ओटोमनरज्जस्स महाबलप्पत्तिया च सद्धिं आरद्धो अहोसि॥[५९] तस्मिं समये जापानरट्ठं एदोकालं (Edo period) पविट्ठं अहोसि।[६०] चीनरट्ठे चिनवंसो (Qing dynasty) वुद्धिं पापुणि।[६१] जम्बुदीपस्स बहुदेसो पन मूगारज्जस्स सासितो अहोसि॥[६२] उरोपदेसे १५ मपण्णासवस्सेतो आरब्भ पञ्ञापटिलाभकालो (Renaissance) निब्बत्तो। [६३] अब्भन्तरदेसेसू परियेसनं कत्वा विसितानं करणं आरभन्तो नवदेसपरियेसनकालो (Age of Discovery) पातुभूतो॥[६४] तस्मिं अमेरिकादेसस्स उरोपरट्ठेहि विसिताकरणञ्च च[६५] कोलंबियाविनिमयो (Columbian Exchange) च सम्पटिच्छितानि॥[६६] एवरूपदेसवुद्धिहेतु अटलांटिकदेसियदासवाणिज्जञ्च च[६७] अमेरिकादेसे ठानियमनुस्सानं सब्बसम्पातसम्बुद्धिसंहारो च निब्बत्ता॥[६८] अयं कालो गणित यन्त नक्खत्त जीवविज्जासत्थेसु महन्तपरिवत्तनं करोन्तस्स विज्जाविप्पलवस्स सक्खिभूतो अहोसि॥[६९]

१९६९ वस्से अपोलो ११ मिशन चन्दमण्डले ठितो बज़ एल्ड्रिन॥ सो च नील आर्मस्ट्रांग च अञ्ञआकासवत्थुम्हि पठमतरं पादं पतिट्ठापेतुं सक्कुणिंसु॥

पच्छिमाधुनिककाले (१८०० तो याव अज्जतनस्स) यन्तविप्पलवो च सिप्पविप्पलवो च पातुभूता। रूपगाहिनियन्तसिप्पं (Imaging technology)। सम्पापनमहातन्तियो च बलकण्डवुद्धियो च अञ्ञानि च लब्भनियानि आनयिंसु॥[७०] पञ्ञापज्जोतकाल (Age of Enlightenment) स्स चिन्तानुभावेन अमेरिका च उरोप च विप्पलवकाल (Age of Revolution) ति ञ्ञाताय राजनीतिकविप्पलवकालं अतिक्कमिंसु॥[७१] १८०० वस्सनिककालस्स पठमभागे नेपोलियनयुद्धानि सब्बस्मिं उरोपदेसे धाविंसु।[७२] स्पेनरट्ठं नवलोके (अमेरिकायं) अत्तनो बहुविसितादेसे नस्सापेसि॥[७३] तस्मिंयेव समये उरोपरट्ठानि आफरिकादेसे विसिताकरणं सन्ततानि अकंसु पञ्ञासवस्सानं अब्भन्तरे आफरिकादेसे उरोपियानं सासनं १०% तो ९०% पमाणं याव पापुणि—[७४] अञ्ञञ्च समुद्ददीपेसूचि ओशीयानिया अकंसु॥[७५] १९ मपण्णासवस्से ब्रिटिशरज्जं इतिहासे महत्तमं रज्जं अहोसि॥[७६]

उरोपरट्ठानं अब्भन्तरे सण्ठिता बलसमानता १९१४ वस्से इतिहासे सब्बमहन्तान्तरायिकं पटिघातं पठममहालोकयुद्धं निब्बत्तितेन भञ्जिता अहोसि॥[७७] १९३० वस्सनिकानि महाधनजिण्णकालो (Great Depression) हेतु आणादायकसब्बाधिपतिजना पातुभूता। लोकियसब्बरट्ठानं सम्बन्धितं दुतियमहालोकयुद्धं उपानेसि॥[७८] युद्धस्स विनासेन लोकियमहारज्जानि भञ्जितानि (Decolonization) महाविसिताविस्सज्जनानि सब्बत्थ निब्बत्तानि॥

१९४५ वस्से दुतियमहालोकयुद्धस्स अवसाने अमेरिकामहासमवायो च[७९] सोवियतयूनीयं सेवियतसमवायो च लोकियमहाबलरट्ठानि अहेसुं॥ ते लोकियअनुभावत्थाय सीतयुद्धं (Cold War) आरभिंसु। अणुआवुधपधानं च आकासपधानं (Space Race) अहेसुं। सेवियतसमवायस्स भञ्जनेन परियोसानं अगमंसु॥[८०][८१] इंटरनेट च मनोमयविज्जा (AI) च वुद्धिं पापुणितेन आगते सन्देसकाले (Information Age) लोको सब्बलोकियो (Globalized) भवित्वा अञ्ञमञ्ञं सम्बन्धितो भवति॥[८२]

मनुस्सत्तभावो दुल्लभो

[सम्पादेतु]

असनि चिन्तेतुं असक्कुणेय्ये समये महियं वाळमिगेसू चरन्तेसु अपरब्भागे मनुस्सो ति जातो सत्तो वाळमिगानं आकारं सुनिपुणं ओलोकेत्वा निलीयित्वा चरति स्म॥

मनुस्सो

[सम्पादेतु]

महियं मनुस्सो ति पञ्ञत्तो सत्तो कदा आरब्ब पातुब्भूतो ति कोचि निच्छयेन वत्तुं न सक्कोति॥ विज्जाधरा पन पथवीपटलेसु निमुग्गानि अट्ठीनि च। पासाणेहि कतानि आवुधकरणीयानि च। मिगानं सिङ्गदन्तादिहि कतानि अत्थवत्थूनि च। गुहाभित्तीसु लिखितानि सम्पति नट्ठानं महामिगानं रूपानि च सरित्वा मनुस्सानं सभावं अनुमिनन्ति॥ मनुस्सो नाम सत्तो चिन्तिततो बहुतरं आतिकालेयेव महियं निब्बत्तो॥ मनुस्सस्स आरब्भनं इतिहासस्स सुस्सूसनातो पुब्बेयेव बहुसतसहस्सवस्सेहि पुब्बे अहोसि॥ इतिहासो हि इसीनं पुब्बे ति चतुसहस्सवस्सेहि पुब्बेयेव अक्खरेहि सुस्सूसितो॥ पासाणकरणीयानि च बहुसहस्सवस्सेहि पुब्बेयेव उपयोगितानि ति विज्जाधरा मञ्ञन्ति॥ तानि किरियवत्थूनि कीवत्तकं कालं मनुस्सेहि कतानि ति अम्हेहि अनुमिनने सम्पटिच्छितब्बं॥

एवं कालस्स अपरिमाणे समये महियं वाळमिगेसू चरन्तेसु इमस्मिं सत्तो रुक्खसाखानं अन्तरे निसिदित्वा मिगानं आकारं सुनिपुणं ओलोकेत्वा निलीयित्वा चरति स्म॥ सो सत्तो पच्छा मनुस्सो अहोसि॥ सो सत्तो महामक्कटो विय लोमवन्तो नखवन्तो च भवित्वापि मनुस्सो विय उजुकं ठित्वा पादेहि गन्तुं न सक्कोति॥ मक्कटो विय हत्थोपादोहि पथवियं पत्थरित्वा उप्पतित्वा गच्छति॥ सरीरं महन्तं थामवन्तञ्च अहोसि। अत्तनो चण्डतरेहि मिगेहि असिद्धो न अुपगच्छति॥ आहारेपि मिगानं अवसेसानि च रुक्खमूलफलानि च परियेसेत्वा खादति॥ एवं खादन्तेसु अेकच्चे मिगानं भयं निवारेतुं असक्कोन्ता खादिता अहेसुं॥ इकच्चे पन परिवज्जेत्वा धावित्वा सुखिता अहेसुं॥ पुरिस इत्थीनं भावो अत्थि। सेते हि सह कुलायेसू न वसन्ति। एककोव पहूताहारे भयरहिते ठाने वसति॥

एवं मिगेहि अविसेसे रुळ्हभावतो पठममनुस्सा सनिकं सनिकं विनीता अहेसुं। पञ्ञा च वुद्धिं अगमं। आकप्पो च परिवत्तो॥ रुक्खेसूव वसन्ता पथवियं स्रतरित्वा वसितुं आरभिंसु॥ पथवियं बहुवसनेन मनुस्सो उजुकं तिट्ठितुं सक्कोति॥ पुब्बे विय पथवियं हत्थेहि निस्साय उप्पतनस्स अत्थो नत्थि। एकवारेन पादेसु ठित्वा सरीरं उजुकं कत्वा मग्गं गन्तुं सक्कुणि॥ पुरिसो च इत्थी च सह वसितुं आरभिंसु॥

पण्णादीहि गहरानि अकरिंसु॥ आहारं परियेसेतुं निक्खमन्ता दण्डादीनि गहेत्वा खुद्दकमिगे अनुबन्धित्वा मारेत्वा आमं खादिंसु॥ तस्मिं समये चण्डा आमिसखादका मनुस्सायेव अहेसुं॥

मनुस्सा एवं चण्डभावे ठिता मयि अग्गिस्स उपयोगं जानिंसु ति मञ्ञे॥ अत्तनो पन अग्गिं कातुं मापेतुं च न जानिंसु॥ तेसं अग्गिस्स अत्थं जाननं अतिविय कुसूहलकरं॥ वने असनिपातेन अग्गिम्हि जलिते अक्खिजालाय मिगा बीता धाविंसु॥ तस्स अग्गिस्स उण्हताय सीतरत्तिसु उण्हतं लभिंसु॥ ततो पट्ठाय मनुस्सा अग्गिस्स उपयोगं जानिंसु॥ अञ्ञञ्च जलितसाखाहि अञ्ञं ठानं नेत्वा आलोकं अकरिंसु॥ वनअग्गिम्हि मतानं मिगानं मंसं खादित्वा पुब्बे आमखादनातो पणीततरं ति जानिंसु॥

ततो अञ्ञमञ्ञं पासाणानं घटनेन अग्गिपातं दिस्मा पासाणेहि वा साखानं घंसनेन वा अग्गिं जलेतुं सक्कोन्ति ति जानिंसु॥ इदं महन्तं नवलब्भनं अहोसि॥ अज्जतनत्ता वाळमिगा अग्गिं कातुं न जानन्ति। मनुस्सा पन अग्गिं कातुं जानन्ता मिगेहि अधिका अहेसुं॥ अग्गिञाणतो पट्ठाय मनुस्सानं विञ्ञाणं वुद्धिं अगमं। अत्तनं रक्खितुं। उण्हतं लभितुं। आहारं पचितुं च अग्गिं अुपयोजेसिंसु॥

पठममनुस्सा पठमं दण्डेहि। पासाणेहि। अट्ठिहि च अञ्ञं आवुधं न अकरिंसु॥ पन पासाणे च अट्ठीनि च आवुधिकानि कत्वा सनिकं परिवत्तेत्वा अुपयोजेसिंसु॥ सरीरे च वत्थं नत्थि। वा एकदेसोयेव अहोसि॥ उण्हकाले वत्थस्स अत्थो नत्थि॥ रत्तिसु पन रुक्खेसु वा गुहासु वा निसिदन्ता मिगानं भया चम्पिता अहेसुं॥

तस्मिं काले मनुस्सानं सनिकं सनिकं विनीताय मग्गस्स अभिञ्ञेय्यानि बहूनि नत्थि॥ पन पठममनुस्सा गुहासु वसन्ता तेसं पुत्तपपुत्ताच गुहासुयेव वसित्वा अत्तनो आवुधे च अट्ठीनि च गुहासुयेव ठपेसु॥

पठममनुस्सानं विसये लोकिया विज्जाधरा अत्तनो कोसल्लमग्गेन परियेसितानि चिन्तेत्वा पठमतरमनुस्सानं रूपं अनुमिनन्ति॥ एवं परियेसन्ता १९२९ वस्सस्स दीजम्बरमासे चीनरट्ठे पेकिंग नगरस्स आसन्ने एकिस्सं गुहायं मनुस्सस्स सीसकटाहं अस्सासादेसिंसु॥ सो सीसकटाहो अतीते५,ववव,ववव तो १,ववव,ववव वस्सानं अन्तरे वसितस्स मनुस्सस्स अहोसि ति मञ्ञन्ति॥ तं सीसकटाहं पठमं दिस्मा लद्धो चीनभूमिविज्जासमागमतो देबूसीपे नाम। तं उपपरिक्खितो पामोक्खडेविड सैनब्लाट नाम कनेदाजातिकविज्जाधरो अहोसि॥ तं सीसकटाहं ओलोकेन्ता पच्छानिन्नं नलाटञ्च महन्तानि उपरिअक्खिअट्ठीनि च पस्सन्ति॥ सीसकटाहाट्ठि अतिविय धनं अहोसि। अज्जतनमनुस्सानं तनुकअट्ठिया सद्दिं महन्तं नानाभावं होति॥ दन्ता पन मनुस्सस्स दन्ता विय अहेसुं। हनुकअट्ठि पन थूलं थामवन्तं॥ सीसकटाहस्स सामिनो मनुस्सस्स पञ्ञा पन अज्जतनमन्दपञ्ञाणं मनुस्सानं पञ्ञा विय अहोसि ति मञ्ञन्ति॥ सब्बं सम्पिण्डेत्वा ओलोकेन्ता अड्डमक्कट-अड्डमनुस्सरूपं दिस्सति॥

मिटसिट्टापे अत्तनो परियेसनकिच्चं सन्ततं अकासि। द्विवस्सतो पच्छा तस्मिंयेव गुहायं पठममनुस्सानं अुपयोगितानि पासाणकरणीयानि लभि॥ तेहि सद्धिं मनुस्सानं अग्गिउपयोगितभावं दस्सेन्तानि अभिञ्ञेय्यानि च लभि॥ इमेहि लद्धेहि अम्हेहि अतीते पञ्चसतसहस्सतो दससतसहस्सवस्सानं काले मनुस्सानं पञ्ञाणअनुक्कमं अनुमिनितुं सक्का होति॥ अञ्ञञ्च अभिञ्ञेय्यं १९व७ वस्से जर्मनीरट्ठे हाइडेबर्ट नगरस्स आसन्ने लद्धं अधोहनुकअट्ठि अहोसि॥ तं अट्ठिं निस्साय सरीरब्यापारविज्जाय अनुमिनित्वा अज्जतनमनुस्सानं रूपेन सद्धिं महन्तं नानाभावं दिस्सति॥ हनुकअट्ठि थूलं अहोसि॥ तं अट्ठिं भूमिया अधो ८व पादपमाणे लभिंसु। आसन्ने च अज्जतननट्ठानं महाहत्थि महाखग्गानं अट्ठीनि लभिंसु। तेन सो मनुस्सो २वव,ववव वस्सानं पुब्बे वसितो ति खन्धेन्ति॥

विज्जाधरा एवं परियेसन्ता कदाचि अञ्ञमञ्ञं विवादेन्ति॥ १९११ वस्से इंग्लैंडदेसे पिल्डौंग नाम ठाने लद्धं सीसकटाहं आरब्ब महन्तं विवादं अकरिंसु॥ सीसकटाहं मनुस्सस्स अहोसि। हनुका नत्थिका अधोहनुका च महन्ता दन्तसेट्ठा च मक्कटस्स विय अहेसुं॥ तस्मा सीसकटाहञ्च हनुका च अञ्ञअञ्ञं नु खो ति चिन्तेसिंसु॥

जर्मनीरट्ठे। नयंदावनेपि पुरातनमनुस्सानं सरीरअवसेसानि लभिंसु॥ नयंदावनमनुस्सा ५व,ववव तो १वव,ववव वस्सानं अन्तरे वसिंसु ति मञ्ञन्ति॥ ते पासाणावुधे कत्वा गुहासु वसिंसु॥ अग्गिञ्च अुपयोजेत्वा खुद्दकमिगे मारेत्वा खादिंसु॥ फ्रांसिसरट्ठे लद्धानि अट्ठीनि पन करिुमा मनुस्सानं अहेसुं॥ ते पन विनीता अहेसुं। अज्जतनमनुस्सानं सभावेन सद्धिं समाना ति मञ्ञन्ति॥ तेतो पच्छा वसिता मनुस्सा पच्छिमपासाणकालिकमनुस्सा अहेसुं॥ पुरातनवत्थुपरियेसका विज्जाधरा मनुस्सस्स इतिहासं विविधकालं विभजिंसु॥ सब्बपुब्बिमकालो पासाणेन कतानि अकतकिरियअकरणीयानि पठमं अुपयोजितकालो भवित्वा पासाणकालस्स पुब्बभागो ति वुच्चति॥ तस्मिं काले मनुस्सा पासाणे करणीयत्थाय अुपयोजेसिंसु ति मञ्ञन्ति॥ पन तानि मनुस्सस्स हत्थेन कतानि वा सभावेन पासाणानं घटनेन भूतानि वा ति निच्छयेन वत्तुं कठिनं॥

ततो एको कालो परिवत्तो। पुरातनपासाणकालं पापुणिंसु॥ तस्मिं काले मनुस्सा पासाणावुधे सोधेत्वा अुपयोजेसिंसु॥ ते मनुस्सा पुरातनपासाणकालिका ति वुच्चन्ति॥ तस्मिं काले अुपयोजितानि पासाणकरणीयानि रुक्खलक्खणानि तिण्णानि अहेसुं॥ पच्छिमभागे पन सोधितानि अहेसुं॥ पासाणावुधे करोन्ता पासाणेहि घटनेन न होति। समं कत्वा सोधनेन अकरिंसु॥ सोधितानि च अञ्ञमञ्ञं सदिसानि अहेसुं॥ तस्स कालस्स अवसाने मनुस्सा सोधितपासाणानि च मिगानं अट्ठि सिङ्ग दन्तेहि कतकिरियानि च अुपयोजेसिंसु॥ तस्स कालस्स पमाणं बहुसहस्सवस्सानि अहेसुं ति अनुमिनन्ति॥

तस्मिं काले अवसिते मज्झिमपासाणकालं पापुणिंसु॥ सो कालो पुरतनतो नवतरं पासाणकालं अन्तरायिककालो॥ तस्मिं काले अुपयोजितानि पासाणकरणीयानि पुब्बेतो सलहुकानि अहेसुं॥ पन तस्मिं काले अुपयोजितानि रञ्जितानि खुद्दकपासाणचिरणानि लभिंसु। तानि अक्खरत्थाय वा अयूवादअभिञेय्यत्थाय वा अुपयोजितानि नु खो ति चिन्तेन्ति॥

मज्झिमपासाणकाले अवसिते नवपासाणकालं पापुणिंसु॥ तस्स कालस्स वुद्धि कालो रट्ठेसु अञमञं न होति॥ मिस्ररट्ठे नवपासाणकालो २व,ववव वस्सानं पुब्बे अहोसु। करिदီपे १४,ववव वस्सानं पुब्बे। उरोपपच्छिमदेसे ७ववव तो ८ववव वस्सानं पुब्बे अहोसु॥

नवपासाणकाले अुपयोजितानि पासाणकरणीयानि सोभणानि सोधितानि च अहेसुं। अत्थो च महन्तो अहोसि॥ तस्मिं काले मनुस्सा मत्तिकाभाजनानि च चाप सरे च अुपयोजेसिंसु॥ अञ्ञञ्च वने मिगे गहेत्वा पोसनं। फलचरोपनं। वत्थवायनं च नवपासाणकालस्स महन्ता वुद्धियो अहेसुं॥


नवपासाणकाले मनुस्से अविनीततो विनीत मनुस्से कतं पठमं मत्तिकाभाजनस्स तिण्णतायेव॥ भाजनानि मापेतुं सक्कोन्ता आहारं पचित्वा खादिंसु॥ मनुस्सानं आहारदेसे महन्ते भूते पकुट्ठभाजनस्स परितो मनुस्सा समवायेन निसिदिंसु॥ अञ्ञञ्च सोधितपासाणेहि गहानि। नदियं तरणत्थाय नावायो। सारीरब्यापारत्थाय द्दुममयभाजनानि च अकरिंसु॥ उरोपदेसे डेनमार्करट्ठे समुद्दतीरे नवपासाणकालस्स मनुस्सानं वसितट्ठानानि बहूनि अत्थि॥ ते मनुस्सा पासाणे सन्धित्वा नळेहि वायित्वा मत्तिकाहि लिम्पित्वा खुद्दककुटियो कत्वा वसिंसु॥ ते नावाहि समुद्दं गन्तुं खरु कमादिं परियेसेन्ति॥

थले पन वनगोणे अनुबन्धित्वा विज्झन्ति॥ आहारं लभित्वा अग्गिस्स परितो निसिदित्वा खादित्वा अट्ठि अक्खिनि च छड्डेन्ति। तानि महन्तानि रासयो भवित्वा तिट्ठन्ति॥ तानि पुरातनवत्थूनि खनित्वा ओलोकेन्ता तेसं मनुस्सानं वासं जानितुं सक्का होति॥ एवं मनुस्सा पुरातनकालतो अनुक्कमेन वसित्वा पञ्ञाय वुद्धिया सद्धिं सुखवासो च महन्तो अहोसि॥ मनुस्सा सस्सचरोपनं। मिगपोसनं च जानन्ता तेसं जीवितमग्गो दुविधो अहोसि॥ इकच्चे एकस्मिं ठाने कसिकम्मं करोन्ति। अेकच्चे तिणट्ठानेसू सेतानं सेनिं नयन्ता इतो चुतिं गच्छन्ति॥ तिणकम्मेन जीवन्ता उतुसु उत्तरदेसे वसन्ति। सीतकाले दक्खिणदेसं सञ्चरित्वा मेण्ड। अजो। गोखीरंदीनि खादन्ति॥ ते मनुस्सा दुक्खिता थामवन्ता च भवित्वा एकस्मिं ठाने वसिते कसिकारे ताळेन्ति॥


पासाणकालेसू अवसानेसू सत्तुकालं पापुणिंसु॥ मनुस्सानं पठमं अुपयोजितानि सत्तुकिरियानि तम्बेन कतानि अहेसुं॥ तम्बकाले अवसिते १५वव वस्सानं पच्छा कंसकालं पापुणिंसु॥ सुवण्ण सुवण्णादिं पन क्रिसट्ठस्स पातुभावा पुब्बे १ववव वस्सानं पुब्बेयेव उरोपदेसे पठमं अुपयोजेसिंसु॥ एवं विज्जाधरानं परियेसितानि पाणब्यापार-भूमिबिज्जाहि सद्धिं चिन्तेन्ता मनुस्सो अत्तनो निच्चतरा सत्ततो सनिकं परिवत्तेत्वा ओतरति ति अवसानअधिप्पायो लब्भति॥ अञ्ञञ्च मनुस्सजातियो सनिकं परिवत्तनेन निब्बत्तानि ति जानन्ति॥ पन अज्जतनमनुस्सानं च नट्ठमक्कटानं च अन्तरे किं भूतं ति अभिञ्ञेय्यानि अज्जताव न लभिंसु॥

निस्सै

[सम्पादेतु]
  1. ↑ Groves, C. P. (2005). Mammal Species of the World (3rd ed.). Johns Hopkins University Press. pp. 181–182. ISBN 0-8018-8221-4.
  2. ↑ Wood, Bernard (2011). Human Evolution: A Very Short Introduction. Oxford University Press. pp. 12–30. ISBN 978-0199589432.
  3. ↑ Stringer, Chris (2012). Lone Survivors: How We Became the Only Humans on Earth. Times Books. pp. 45–60. ISBN 978-0805088915.
  4. ↑ DeSalle, Rob; Tattersall, Ian (2008). Human Origins: What Bones and Genomes Tell Us About Ourselves. Texas A&M University Press. pp. 112–135. ISBN 978-1603440714.
  5. ↑ Harari, Yuval Noah (2014). Sapiens: A Brief History of Humankind. Harper. pp. 20–50. ISBN 978-0062316097.
  6. ↑ Diamond, Jared (1997). Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies. W. W. Norton & Company. pp. 85–100. ISBN 978-0393038910.
  7. ↑ Little, Michael A.; Blumler, Mark A. (2015). "Hunter-Gatherers". Basics in Human Evolution. pp. 323–335. doi:10.1016/B978-0-12-802652-6.00023-2. ISBN 978-0-12-802652-6.
  8. ↑ Scarre, Chris (2018). "The world transformed: from foragers and farmers to states and empires". In Scarre, Chris (ed.). The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies (4th ed.). London: Thames & Hudson. pp. 174–197. ISBN 978-0-500-29335-5.
  9. ↑ Colledge S, Conolly J, Dobney K, Manning K, Shennan S (2013). Origins and Spread of Domestic Animals in Southwest Asia and Europe. Walnut Creek, CA: Left Coast. pp. 13–17. ISBN 978-1-61132-324-5.
  10. ↑ Scanes CG (January 2018). "The Neolithic Revolution, Animal Domestication, and Early Forms of Animal Agriculture". In Scanes CG, Toukhsati SR (eds.). Animals and Human Society. Elsevier. pp. 103–131. doi:10.1016/B978-0-12-805247-1.00006-X. ISBN 978-0-12-805247-1.
  11. ↑ He K, Lu H, Zhang J, Wang C, Huan X (7 June 2017). "Prehistoric evolution of the dualistic structure mixed rice and millet farming in China". The Holocene. 27 (12): 1885–1898. Bibcode:2017Holoc..27.1885H. doi:10.1177/0959683617708455.
  12. ↑ Lu H, Zhang J, Liu KB, Wu N, Li Y, Zhou K, et al. (May 2009). "Earliest domestication of common millet (Panicum miliaceum) in East Asia extended to 10,000 years ago". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 106 (18): 7367–7372. Bibcode:2009PNAS..106.7367L. doi:10.1073/pnas.0900158106. PMC 2678631. PMID 19383791.
  13. ↑ Denham TP, Haberle SG, Lentfer C, Fullagar R, Field J, Therin M, et al. (July 2003). "Origins of agriculture at Kuk Swamp in the highlands of New Guinea". Science. 301 (5630): 189–193. doi:10.1126/science.1085255. PMID 12817084.
  14. ↑ Scarcelli N, Cubry P, Akakpo R, Thuillet AC, Obidiegwu J, Baco MN, et al. (May 2019). "Yam genomics supports West Africa as a major cradle of crop domestication". Science Advances. 5 (5) eaaw1947. Bibcode:2019SciA....5.1947S. doi:10.1126/sciadv.aaw1947. PMC 6527260. PMID 31114806.
  15. ↑ Winchell F (October 2017). "Evidence for Sorghum Domestication in Fourth Millennium BC Eastern Sudan: Spikelet Morphology from Ceramic Impressions of the Butana Group". Current Anthropology. 58 (5): 673–683. Bibcode:2017CurrA..58..673W. doi:10.1086/693898.
  16. ↑ Manning K (February 2011). "4500-Year old domesticated pearl millet (Pennisetum glaucum) from the Tilemsi Valley, Mali: new insights into an alternative cereal domestication pathway". Journal of Archaeological Science. 38 (2): 312–322. Bibcode:2011JArSc..38..312M. doi:10.1016/j.jas.2010.09.007.
  17. ↑ Noble TF, Strauss B, Osheim D, Neuschel K, Accamp E (2013). Cengage Advantage Books: Western Civilization: Beyond Boundaries. Cengage. ISBN 978-1-285-66153-7. Retrieved 11 July 2015.
  18. ↑ Spielvogel J (2014). Western Civilization: Volume A: To 1500. Cengage. ISBN 978-1-285-98299-1. Retrieved 11 July 2015.
  19. ↑ Thornton B (2002). Greek Ways: How the Greeks Created Western Civilization. San Francisco: Encounter. pp. 1–14. ISBN 978-1-893554-57-3. Retrieved 30 July 2022.
  20. ↑ Garfinkle, Steven J. (2013). "Ancient Near Eastern City-States". In Peter Fibiger Bang; Walter Scheidel (eds.). The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean. Oxford Academic. pp. 94–119. doi:10.1093/oxfordhb/9780195188318.013.0004. ISBN 978-0-19-518831-8.
  21. ↑ Woods C (28 February 2020). "The Emergence of Cuneiform Writing". In Hasselbach-Andee R (ed.). A Companion to Ancient Near Eastern Languages (1st ed.). Wiley. pp. 27–46. doi:10.1002/9781119193814.ch2. ISBN 978-1-119-19329-6.
  22. ↑ Robinson A (October 2015). "Ancient civilization: Cracking the Indus script". Nature. 526 (7574): 499–501. Bibcode:2015Natur.526..499R. doi:10.1038/526499a. PMID 26490603.
  23. ↑ Crawford H (2013). "Trade in the Sumerian world". The Sumerian World. Routledge. pp. 447–461. ISBN 978-1-136-21911-5.
  24. ↑ Bodnár M (2018). "Prehistoric innovations: Wheels and wheeled vehicles". Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae. 69 (2): 271–298. doi:10.1556/072.2018.69.2.3. पटिरूप:CEEOL.
  25. ↑ Pryor FL (1985). "The Invention of the Plow". Comparative Studies in Society and History. 27 (4): 727–743. doi:10.1017/S0010417500011749. JSTOR 178600.
  26. ↑ Carter, R. A. (2012). "Watercraft". A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East. pp. 347–372. doi:10.1002/9781444360790.ch19. ISBN 978-1-4051-8988-0.
  27. ↑ Centre, UNESCO World Heritage. "Sacred City of Caral-Supe". UNESCO World Heritage Centre. Archived from the original on 23 May 2024. Retrieved 27 May 2024.
  28. ↑ Pedersen O (1993). "Science Before the Greeks". Early physics and astronomy: A historical introduction. Cambridge University Press. p. 1. ISBN 978-0-521-40340-5.
  29. ↑ Robson E (2008). Mathematics in ancient Iraq: A social history. Princeton University Press. p. xxi.
  30. ↑ Edwards JF (2003). "Building the Great Pyramid: Probable Construction Methods Employed at Giza". Technology and Culture. 44 (2): 340–354. doi:10.1353/tech.2003.0063. JSTOR 25148110.
  31. ↑ Voosen P (August 2018). "New geological age comes under fire". Science. 361 (6402): 537–538. Bibcode:2018Sci...361..537V. doi:10.1126/science.361.6402.537. PMID 30093579.
  32. ↑ Saggs HW (2000). Babylonians. University of California Press. p. 7. ISBN 978-0-520-20222-1.
  33. ↑ Sassaman KE (1 December 2005). "Poverty Point as Structure, Event, Process". Journal of Archaeological Method and Theory. 12 (4): 335–364. Bibcode:2005JAMT...12..335S. doi:10.1007/s10816-005-8460-4.
  34. ↑ Lazaridis I, Mittnik A, Patterson N, Mallick S, Rohland N, Pfrengle S, et al. (August 2017). "Genetic origins of the Minoans and Mycenaeans". Nature. 548 (7666): 214–218. Bibcode:2017Natur.548..214L. doi:10.1038/nature23310. PMC 5565772. PMID 28783727.
  35. ↑ Keightley DN (1999). "The Shang: China's first historical dynasty". In Loewe M, Shaughnessy EL (eds.). The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC. Cambridge University Press. pp. 232–291. ISBN 978-0-521-47030-8.
  36. ↑ Kaniewski D, Guiot J, van Campo E (2015). "Drought and societal collapse 3200 years ago in the Eastern Mediterranean: a review". WIREs Climate Change. 6 (4): 369–382. Bibcode:2015WIRCC...6..369K. doi:10.1002/wcc.345.
  37. ↑ Drake BL (1 June 2012). "The influence of climatic change on the Late Bronze Age Collapse and the Greek Dark Ages". Journal of Archaeological Science. 39 (6): 1862–1870. Bibcode:2012JArSc..39.1862D. doi:10.1016/j.jas.2012.01.029.
  38. ↑ Wells PS (2011). "The Iron Age". In Milisauskas S (ed.). European Prehistory. Interdisciplinary Contributions to Archaeology. New York: Springer. pp. 405–460. doi:10.1007/978-1-4419-6633-9_11. ISBN 978-1-4419-6633-9.
  39. ↑ Hughes-Warrington M (2018). "Sense and non-sense in Ancient Greek histories". History as Wonder: Beginning with Historiography. United Kingdom: Taylor & Francis. ISBN 978-0-429-76315-1.
  40. ↑ Beard M (2 October 2015). "Why ancient Rome matters to the modern world". The Guardian. Archived from the original on 14 April 2021. Retrieved 17 April 2021.
  41. ↑ Vidergar AB (11 June 2015). "Stanford scholar debunks long-held beliefs about economic growth in ancient Greece". Stanford University. Archived from the original on 18 April 2021. Retrieved 17 April 2021.
  42. ↑ Inomata T, Triadan D, Vázquez López VA, Fernandez-Diaz JC, Omori T, Méndez Bauer MB, et al. (June 2020). "Monumental architecture at Aguada Fénix and the rise of Maya civilization". Nature. 582 (7813): 530–533. Bibcode:2020Natur.582..530I. doi:10.1038/s41586-020-2343-4. PMID 32494009.
  43. ↑ Milbrath S (March 2017). "The Role of Solar Observations in Developing the Preclassic Maya Calendar". Latin American Antiquity. 28 (1): 88–104. doi:10.1017/laq.2016.4.
  44. ↑ Benoist A, Charbonnier J, Gajda I (2016). "Investigating the eastern edge of the kingdom of Aksum: architecture and pottery from Wakarida". Proceedings of the Seminar for Arabian Studies. 46: 25–40. JSTOR 45163415.
  45. ↑ Farazmand A (1 January 1998). "Administration of the Persian Achaemenid world-state empire: implications for modern public administration". International Journal of Public Administration. 21 (1): 25–86. doi:10.1080/01900699808525297.
  46. ↑ Ingalls DH (1976). "Kālidāsa and the Attitudes of the Golden Age". Journal of the American Oriental Society. 96 (1): 15–26. doi:10.2307/599886. JSTOR 599886.
  47. ↑ Xie J (2020). "Pillars of Heaven: The Symbolic Function of Column and Bracket Sets in the Han Dynasty". Architectural History. 63: 1–36. doi:10.1017/arh.2020.1.
  48. ↑ Marx W, Haunschild R, Bornmann L (2018). "Climate and the Decline and Fall of the Western Roman Empire: A Bibliometric View on an Interdisciplinary Approach to Answer a Most Classic Historical Question". Climate (in English). 6 (4): 90. Bibcode:2018Clim....6...90M. doi:10.3390/cli6040090.
  49. ↑ Brooke JH, Numbers RL, eds. (2011). [[[:पटिरूप:GBurl]] Science and Religion Around the World]. New York: Oxford University Press. p. 72. ISBN 978-0-19-532819-6. Retrieved 30 July 2022. {{cite book}}: Check |url= value (help)
  50. ↑ Renima A, Tiliouine H, Estes RJ (2016). "The Islamic Golden Age: A Story of the Triumph of the Islamic Civilization". In Tiliouine H, Estes RJ (eds.). The State of Social Progress of Islamic Societies. International Handbooks of Quality-of-Life (in English). Cham: Springer International Publishing. pp. 25–52. doi:10.1007/978-3-319-24774-8_2. ISBN 978-3-319-24774-8.
  51. ↑ Vidal-Nanquet P (1987). The Harper Atlas of World History. Harper & Row Publishers. p. 76.
  52. ↑ Asbridge T (2012). "Introduction: The world of the crusades". The Crusades: The War for the Holy Land. Simon and Schuster. ISBN 978-1-84983-770-5.
  53. ↑ "Classic and Postclassic Periods - Sam Noble Museum". 3 November 2014. Archived from the original on 25 May 2024. Retrieved 27 May 2024.
  54. ↑ Adam King (2002). "Mississippian Period: Overview". New Georgia Encyclopedia. Archived from the original on 19 August 2009. Retrieved 15 November 2009.
  55. ↑ May T (2013). The Mongol Conquests in World History. Reaktion Books. p. 7. ISBN 978-1-86189-971-2.
  56. ↑ Canós-Donnay, Sirio (2019). "The Empire of Mali". Oxford Research Encyclopedia of African History. doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.266. ISBN 978-0-19-027773-4.
  57. ↑ Aswani, Shankar; Graves, Michael W. (1998). "The Tongan Maritime Expansion: A Case in the Evolutionary Ecology of Social Complexity". Asian Perspectives. 37 (2): 135–164. JSTOR 42928433. Gale A53675990 ProQuest 199458937.
  58. ↑ Conrad G, Demarest AA (1984). Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism. Cambridge University Press. p. 2. ISBN 0-521-31896-3.
  59. ↑ Kafadar, Cemal (1994). "The Ottomans and Europe". Handbook of European History 1400-1600: Late Middle Ages, Renaissance and Reformation. pp. 589–635. doi:10.1163/9789004391659_019. ISBN 978-90-04-39165-9.
  60. ↑ Goree, Robert (2020). "The Culture of Travel in Edo-Period Japan". Oxford Research Encyclopedia of Asian History. doi:10.1093/acrefore/9780190277727.013.72. ISBN 978-0-19-027772-7.
  61. ↑ Mosca MW (December 2010). "CHINA'S LAST EMPIRE: The Great Qing". Pacific Affairs. 83 (4): 768–769. ProQuest 820544016.
  62. ↑ Suyanta, Sri; Ikhlas, Silfia (2016). "Islamic Education at Mughal Kingdom in India (1526-1857)". Al-Ta Lim Journal. 23 (2): 128–138. doi:10.15548/jt.v23i2.228.
  63. ↑ Kirkpatrick R (2002). The European Renaissance, 1400–1600. Routledge. p. 1. ISBN 978-1-317-88646-4. OCLC 893909816.
  64. ↑ Arnold D (2002). The Age of Discovery, 1400–1600 (Second ed.). Routledge. p. xi. ISBN 978-1-136-47968-7. OCLC 859536800.
  65. ↑ Dixon EJ (January 2001). "Human colonization of the Americas: timing, technology and process". Quaternary Science Reviews (in English). 20 (1–3): 277–299. Bibcode:2001QSRv...20..277J. doi:10.1016/S0277-3791(00)00116-5.
  66. ↑ Keehnen, Floris W. M.; Mol, Angus A. A. (2020). "The roots of the Columbian Exchange: an entanglement and network approach to early Caribbean encounter transactions". Journal of Island and Coastal Archaeology. 16 (2–4): 261–289. doi:10.1080/15564894.2020.1775729. PMC 8452148. PMID 34557059.
  67. ↑ Lovejoy PE (1989). "The Impact of the Atlantic Slave Trade on Africa: A Review of the Literature". The Journal of African History. 30 (3): 365–394. doi:10.1017/S0021853700024439. JSTOR 182914.
  68. ↑ Cave AA (2008). "Genocide in the Americas". In Stone D (ed.). The Historiography of Genocide (in English). London: Palgrave Macmillan UK. pp. 273–295. doi:10.1057/9780230297784_11. ISBN 978-0-230-29778-4.
  69. ↑ Delisle RG (September 2014). "Can a revolution hide another one? Charles Darwin and the Scientific Revolution". Endeavour. 38 (3–4): 157–158. doi:10.1016/j.endeavour.2014.10.001. PMID 25457642.
  70. ↑ "Greatest Engineering Achievements of the 20th Century". National Academy of Engineering. Archived from the original on 6 April 2015. Retrieved 7 April 2015.
  71. ↑ "Sister Revolutions: American Revolutions on Two Continents (Teaching with Historic Places) (U.S. National Park Service)". www.nps.gov (in English). Archived from the original on 27 May 2024. Retrieved 27 May 2024.
  72. ↑ O'Rourke, Kevin H. (2006). "The worldwide economic impact of the French Revolutionary and Napoleonic Wars, 1793–1815". Journal of Global History. 1: 123–149. doi:10.1017/S1740022806000076.
  73. ↑ Zimmerman AF (November 1931). "Spain and Its Colonies, 1808–1820". The Hispanic American Historical Review. 11 (4): 439–463. doi:10.2307/2506251. JSTOR 2506251.
  74. ↑ David S (2011). "British History in depth: Slavery and the 'Scramble for Africa'". BBC (in British English). Archived from the original on 24 March 2022. Retrieved 5 May 2021.
  75. ↑ Raudzens G (2004). "The Australian Frontier Wars, 1788–1838 (review)". The Journal of Military History. 68 (3): 957–959. doi:10.1353/jmh.2004.0138.
  76. ↑ Palan, Ronen (2010). "International Financial Centers: The British-Empire, City-States and Commercially Oriented Politics". Theoretical Inquiries in Law. 11: 149–176. doi:10.2202/1565-3404.1239.
  77. ↑ Clark CM (2012). "Polarization of Europe, 1887–1907". The sleepwalkers: how Europe went to war in 1914. London: Allen Lane. ISBN 978-0-7139-9942-6. OCLC 794136314.
  78. ↑ Robert Dahl (1989). Democracy and Its Critics. Yale UP. pp. 239–240. ISBN 0-300-15355-4.
  79. ↑ Herring GC (2008). From colony to superpower: U.S. foreign relations since 1776. New York: Oxford University Press. p. 1. ISBN 978-0-19-972343-0. OCLC 299054528.
  80. ↑ McDougall, Walter A. (1985). "Sputnik, the space race, and the Cold War". Bulletin of the Atomic Scientists. 41 (5): 20–25. Bibcode:1985BuAtS..41e..20M. doi:10.1080/00963402.1985.11455962.
  81. ↑ Plous, S. (1993). "The Nuclear Arms Race: Prisoner's Dilemma or Perceptual Dilemma?". Journal of Peace Research. 30 (2): 163–179. doi:10.1177/0022343393030002004.
  82. ↑ Sachs JD (April 2017). "Globalization[[:पटिरूप:Snd]]In the Name of Which Freedom?". Humanistic Management Journal (in English). 1 (2): 237–252. doi:10.1007/s41463-017-0019-5. {{cite journal}}: URL–wikilink conflict (help)