विसयं गच्छ

रामञ्ञमनुस्सा

ठानतो Wikipedia
रामञ्ञ
ဂကူမန်(ဂကူမည်)  (रामञ्ञ)
रामञ्ञमनुस्सा  (पालि)
रामञ्ञर धजं
Mon girls wearing traditional dress in Mawlamyine
सब्बजनसङ्ख्या
अन्तरा उपमानतो २.५ – ३ कोटिसतसहस्सानि
बहुताय अधिवुत्थट्ठानं
 मरम्मउपमानतो २ कोटिसतसहस्समत्तानि
 योधयउपमानतो १ कोटिसतसहस्समत्तानि
पटिरूप:रट्ठ संख्याLaos9000[नोट १]
पटिरूप:रट्ठ संख्याUnited States8000[नोट १]
पटिरूप:रट्ठ संख्याCanada650[नोट १]
भाषा
रामञ्ञ। मरम्म। योधय
सासनं
मुख्यताय थेरवादबुद्धसासनं
सम्बन्धा समूहा
कम्बोज च अञ्ञे ऑस्ट्रोएशियाटिक भासाभासिनो

रामञ्ञमनुस्सा (रामञ्ञ: ဂကူမန်listenⓘ; अंग्रेज़ी: Mon people ) होन्ति ऑस्ट्रोएशियाटिकभासानुवत्तकानं रामञ्ञ-खमा समूहे अन्तोगधो अेको जातियो। मरम्मरट्ठस्स च मुख्यानं अधिवुत्थजातीनं अन्तरे अेको समूहो होति॥ समयविदूनं च मनुस्सबेदविदूनं च वचनेन रामञ्ञमनुस्सा पुब्बदक्खिणआसियतलज्जनगरेसु पथमं अनुपविट्ठेसू समूहेसू अेको होन्ति। अधिकतरेन एदी ६ रासुतो पुब्बेव अज्जतनस्स मरम्मरट्ठस्स अधोभागे (रामञ्ञरट्ठे) च योधयरट्ठस्स मज्झिमभागे च नगररट्ठानि पतिट्ठापेत्वा वसन्ति स्म॥[१][२]

वंसानुपवत्तनकाले सब्बदा रामञ्ञमनुस्सा चीनरट्ठस्स दक्खिणभागतो संसरन्तो पट्ठाय कसिकम्मञ्च जलपथवाणिज्जञ्च उपनिस्साय सुधम्मनगरं (सुवण्णभूमि)। द्वारावती। हंसावती इच्चेवमादीनि पाकटानि महारट्ठानि च नगररट्ठानि च पतिट्ठापेसुं॥ रामञ्ञमनुस्सा पुब्बदक्खिणआसियदेसे थेरवादबुद्धसासनस्स। पाळिसत्थस्स। जम्बुदीपतो आगतानं अक्खरानं। वासुकम्मादीनं चारित्तविसिट्ठतानञ्च पसारणत्थाय अतिविय आवस्सकं सेतुभावेन अब्भन्तरे पापुणिंसु॥[१][३]

१४ रासुतो याव १६ रासुपरियन्तं पतिट्ठितं हंसावती बैगोरट्ठ रामञ्ञनं राजनीति वाणिज्जानं अग्गधुरं पत्तं सुवण्णयुगं अहोसि। तत्थ राजाधिराज। शिन साव पु । धम्मचेती इच्चेवमादेय्या पाकटा राजानो रज्जं कारेसुं॥ [४][५] तथापि १८ रासुम्हि कोनबाउंगवंसस्स सासेता अलाउंग फ्राया महाराजस्स जयजुद्धयुत्तिहेतुना रामञ्ञनं पच्छिमं हंसावतीरट्ठं विनासमग्गं पत्तं अहोसि। ततो पच्छा रामञ्ञमनुस्सा बहुताय अज्जतनस्स योधयरट्ठं तिरो समूहेन संसरित्वा अधिवसिंसु॥[१][६] अज्जतनकाले रामञ्ञमनुस्सा मरम्मरट्ठस्स अधोभागे रामञ्ञरट्ठे। कारञ्ञरट्ठे। बैगोजनपदे च अधिकतरेन विप्फुरित्वा वसन्ति। अत्तनो अच्छरियं सुन्दरं निजं चारित्तदायज्जञ्च भासाञ्च लिखितसत्थञ्च सुविहितं मनसि करित्वा अनुरक्खन्ता सन्ति॥

जातिबीजविचयविसेसे

[सम्पादेतु]

रामञ्ञमनुस्सा होन्ति पुब्बदक्खिणआसियमहातले वंसानुपवत्तनत्थेन अतिपुराणतरं अधिवुत्थेसू अधिवुत्थजातीसु अन्तोगधो एको जातियो॥ भासाविज्जानुसारेन ऑस्ट्रो-एशियाईकभासाकुले अन्तोगधो होति। अधुनिकजातिबेदविचयविसेसेहि च रामञ्ञनं जातिबीजरचना पुब्बदक्खिणआसियस्स पुब्बसमयिकमनुस्सानं संसरणवंसमग्गं पकासेति॥[७]

रामञ्ञनं मातुपक्खतो आगतवंसस्स (Mitochondrial DNA / mtDNA) च पितुपक्खतो आगतवंसस्स च (Y-Chromosome) विचयविसेसानं अनुसारेन रामञ्ञपुरिसेसु O-M95 (O1b1a1a) नामकं Y-chromosome Haplogroup अतिउच्चभागेन विन्दियति॥ अयं Haplogroup होति ऑस्ट्रो-एशियाई भासाभासिनु कम्बोज। व च पलाउंग आदीसु च मुख्यतो विन्दियमानो विसिट्ठजातिबीजलक्खणो॥ मातुपक्खिकजातिबीजविचयेसु B4, F1, M7 च R9 इच्चेते Haplogroups मुख्यतो विन्दियन्ति। ते च पुब्बदक्खिणआसियमहातलज्जनगरेसु पुब्बिमकसिकम्ममनुस्ससमूहानं जातिबीजेहि सद्धिं उजुतो सम्बन्धा होन्ति॥[८][७]

सब्बजातिबीजछन्दनविचयेहि (Genome-wide Association Studies) रामञ्ञमनुस्सा कम्बोजरट्ठिककम्बोजजातीहि सद्धिञ्च। योधयरट्ठे च मरम्मरट्ठे च अञ्ञेहि ऑस्ट्रो-एशियाई कवंसजेहि सद्धिञ्च जातिबीजत्थेन अतिसन्निकट्ठं समाना होन्ति ति विन्दियति॥ ते हि अतीतेसु वस्ससहेस्ससु समानेहि पुब्बिमपितुकेहि आगता अहेसुं॥[९]

बहूसु वस्ससतेसु देसन्तरे अन्तो सहवसनत्थाय रामञ्ञमनुस्सानं अब्बन्तरे तिब्बतमरम्मवंसजानं (उपमा - मरम्म) च खरादिुङ्वंसजानं च (उपमा -योधय। शान) जातिबीजसम्मिस्सनलक्खणानि पकासितानि होन्ति॥ तथापि रामञ्ञनं मुख्यजातिबीजमूलं (Genetic Substrate) तु ऑस्ट्रो-एशियाईयिकमुख्य DNA भावेन दळ्हं तिट्ठतेव॥[१०]

पुब्बदक्खिणआसियदेसे खणित्वा विन्दितेसु पुब्बसमयिकपासाणमत्तो च संसितकालजो च पुराणअट्ठिकेहि निहरित्वा लद्धं पुराण DNA (aDNA) अधुनिकरामञ्ञमनुस्सानं DNA हि सद्धिं सम्पदेस्सत्वा विचयं कत्वा अतीतेसु ४००० वस्सेसु चीनरट्ठस्स दक्खिणभागतो पुब्बदक्खिणआसियं कसिकम्मविज्जाय सद्धिं संसरित्वा अनुपविट्ठानं पुब्बिमकसिकानं जातिबीजं अधुनिकरामञ्ञमनुस्सेसु मुख्यभागेन अन्तोगधं होति ति सन्निट्ठानं कातुं सक्कोति॥[११]

जातिबीजविचयविसेसेहि रामञ्ञमनुस्सा होन्ति पुब्बदक्खिणआसियमहातले अतिपुराणतरं अधिवुत्था ऑस्ट्रो-एशियाईयिकजातिबीजमूलवंसजा। Y-chromosome O-M95 Haplogroup आधारं कत्वा सामन्ततरेहि तिब्बतमरम्म च योधयताई समूहेहि सद्धिञ्च वंससमयतो जातिबीजसम्मिस्सनं अहोसि ति विन्दियति॥

इतिहासो

[सम्पादेतु]

पुब्बकाले रामञ्ञमनुस्सा इन्दोचिनउपदीपे मेनंनदीकच्छे (अज्जतन सयामरट्ठस्स मज्झिमभागे च उत्तरभागे च) निवसित्वा छट्ठमतो एकादसमदसकन्तरे द्वारवतीरामञ्ञरट्ठं। सत्तमतो तेरसमदसकन्तरे हरिपुञ्चयरामञ्ञरट्ठञ्च पतिट्ठापेसुं॥ ते दक्खिणजम्बुदीपेन सद्धिं सम्बन्धं कत्वा थेरवादबुद्धसासनं। कलाबिम्बसण्ठानञ्च। पल्लवअक्खरं मूलं कत्वा अत्तनो अक्खरलिखितञ्च पठमतरं सम्पटिच्छित्वा परिपालेसुं॥ नवममदसकमत्ते रामञ्ञमनुस्सा मेनंनदीकच्छतो मरम्मरट्ठस्स दक्खिणभागं एरावतीनदीमुखदेसियं। सित्तंगनदीमुखदेसियं। तनन्सारीदेसञ्च पविसित्वा जम्बुदीपेन सद्धिं समुद्दवाणिज्जं मूलं कत्वा सुधम्मनगररामञ्ञरट्ठं (सुवण्णभूमिं) च उस्सापकुनगर (पुब्बकालपकु) रामञ्ञरट्ठञ्च तिट्ठापेसुं॥ तेसु सुधम्मनगररामञ्ञरट्ठं दससताधिकपञ्चसत्तति (१०५७) सक्कराजे पुकंरट्ठस्स अनुरुद्धराजेन अभिभवित्वा गहितं अहोसि॥ ततो पच्छा रामञ्ञमनुस्सानं सासनं। लिखितञ्च, यजनयुत्तिदायज्जञ्च पुकंराजधानिञ्च मरम्मरट्ठस्स मज्झिमभागञ्च महन्तेन वाहेन पविसित्वा सम्मिस्सीभूतं अहोसि॥

एवं मरम्मरट्ठस्स अधोभागे विज्जमानानि रामञ्ञरट्ठानि पुकंरट्ठस्स अधोभागं पतनकाले उत्तरभागे विज्जमानं रामञ्ञमनुस्सानं हरिपुञ्चयरामञ्ञरट्ठं दक्खिणतो आगतस्स महिद्धिकस्स खमारअधिपच्चस्स अभियोगञ्च। पच्छिमतो पुकंअधिपच्चस्स युद्धलक्खणानि च अन्तरा पविसित्वा विसेसतो पदेसस्स पथवीराजनीतिकिळनं सम्पटिच्छि॥ पुकंकाले अलंसीसूराजस्स काले पुकंसेना हरिपुञ्चयसीमन्तं याव चरति। तस्मा हरिपुञ्चयरामञ्ञमनुस्सा अत्तनो सामिकत्तस्स थावरत्थाय उत्तरतो पब्बतदेसा महाबला होन्तेहि स्यामअनुवंसेहि सद्धिं युद्धवसेन मेत्ताबन्धनं कत्वा। सम्पटिच्छनं कत्वा पुकंस्स भयं पटिबाहेसुं॥ तथापि तेरसमदसकस्स परियोसाने पुकंअधिपच्चं मङ्गल (मंगो) अभियोगेन दुब्बलं होति, तदा पथवीराजनीतिअवत्था परिवत्ति॥ मङ्गलभयतो दक्खिणभागं सम्बहुला निवत्तन्तो लाओस स्यामवंसिको लाना (Lanna) राजा मनराई (King Mangrai) इति द्वेसताधिकदेवनवुति (१२९२) सक्कराजे गूळ्हगूळ्हलक्खणं पयुञ्जित्वा हरिपुञ्चयराजधानिं गण्हित्वा रामञ्ञमनुस्सानं उत्तरअधिपच्चं परियोसापेसि॥ एवं हरिपुञ्चयतो पकिण्णका रामञ्ञपण्डिता च बिम्बकम्मकारा च सयाममनुस्सानं लाना च ज़िन माई च नवरामञ्ञरट्ठेसु सम्मिस्सित्वा सेवित्वा अज्जतनसयामयजनयुत्तिया च लिखितस्स च मूलट्ठानं भविस्सतं रामञ्ञ सयामयजनयुत्तिसम्मिस्सं निब्बत्तेसुं॥

मरम्मरट्ठस्स दक्खिणभागे पन पुकंअधिपच्चे विनासिते तेरसताधिकसत्तासीति (१२८७) सक्कराजे रामञ्ञमनुस्सा पुन दुतियवारं सरीरमुत्तिं लभित्वा अतिदीघकालिकं अतिमहाबलञ्च "दुतियहंसावतीकालं" (वारीरूवंसं वा मगधुवंसं वा) तिट्ठापेसुं॥ मुत्तमनिगमे पतिट्ठाय रामञ्ञरट्ठं पुन तिट्ठापेन्तो वारीरूराजा सामन्तस्स सयाममनुस्सानं सुखोदयरामञ्ञरट्ठेन सद्धिं मेत्तानिब्बत्तिं कत्वा अञ्ञमञ्ञं राजनीतिवसेन अब्भनुजाननं लभित्वा दक्खिणपुब्बआसियदेसे धम्मकम्मन्ते पाकटं "वारीरूधम्मसत्थं" लिखितं करोति॥ ततो पच्छा सेतहत्थिसामि बान्या ऊराजस्स (१३४८–१३८४) काले राजधानिं हंसावती (पकु) निगमं परिवत्तेत्वा पकुनिगमं रामञ्ञमनुस्सानं सुवण्णकालस्स मज्झिमभागं भवितुं मूलं करोति॥ तस्स पुत्तो आजानियराजा राजाधिराजस्स (१३८४–१४२१) काले रामञ्ञतेभूमे (पसी। म्यांग म्या। हंसावती) समग्गं सम्पटिच्छित्वा अङ्ःववंसेन सद्धिं विस्सुतं चत्तालीसवस्सयुद्धं तिब्बं युज्झि॥ राजाधिराजस्स चुतेन पच्छा मरम्मइतिहासे अब्भुतं पाकटं रामञ्ञराजिनी शिन साव पु(१४५३–१४७२) जाता होति। तस्सा काले रट्ठं सन्तिं सुखञ्च अहोसि॥ शिन साव पुस्स जामाता धम्मचेतीराजस्स (१४७२–१४९२) काले तम्बपन्निदीपं (सीहळं) समणे पहिणित्वा कल्याणीसीमं सम्मन्नापेत्वा सासनस्स विसुद्धिञ्च वाणिज्जञ्च विसेसतो सोधेति। तस्मा तस्स "कल्याणीसिलालेखानि" अज्जतनकालो याव महन्तं इतिहासअधिप्पायं भवन्ति॥ मगधुवंसो पच्छिमराजस्स सुशिन ताकारुतपि काले पन्नरससताधिकएकतिंस (१५३९) सक्कराजे ताउंगूवंसिकस्स ताबिन श्वे हतीस्स च बेयिनटनाउंगस्स च अभियोगेन विनासं पापुणि॥

न्यांग रामवंसे (ताउंगू वंसस्स पच्छिमभागे) दुब्बले होन्ते मरम्मरट्ठस्स दक्खिणभागे विज्जमाना रामञ्ञमनुस्सा सत्तरससताधिकचत्तालीस (१७४०) सक्कराजे पकुनिगमं मज्झिमं कत्वा नवहंसावतीराजधानिं (ततियहंसावतीकालं) पुन तिट्ठापेसुं॥ रामञ्ञमनुस्सा उपरिमरम्मरट्ठं युद्धवसेन गन्त्वा सत्तरससताधिकद्वेपञ्ञास (१७५२) सक्कराजे चित्तमासे अङ्ःवनिगमं गण्हित्वा ञ्ञोङ्रम्ःवंसं परियोसापेसुं॥ इनवानिगमे पतिते सब्बमरम्मरट्ठं हंसावतीरामञ्ञमनुस्सानं आणाचक्कस्स अधोभागं पतनमत्तं अहोसि॥

तथापि इनवानिगमस्स उत्तरभागे मुसो फो गामतो गामभोजको उय्यासनो (उ आंग ज़ाय) रामञ्ञमनुस्सानं भत्तिनिब्बत्तिं पटिक्खिपित्वा "अलौंगमिंधा" इति नामेन कोनबाउंग वंसं पठमतरं तिट्ठापेत्वा हंसावतीरामञ्ञसेनं पटियुज्झितुं सज्जेति। ततो कोनबाउंग-हंसावती महायुद्धं आरभि॥ सत्तरससताधिकतेपञ्ञास (१७५३) सक्कराजे नग्गहमासे कोनबाउंगसेना रामञ्ञमनुस्सानं अधोभागं इनवानिगमं पुन युज्झित्वा गण्हि॥ सत्तरससताधिकसत्तापञ्ञास (१७५७) सक्कराजे चित्तमासे पकुनिगमद्वारं भिन्दित्वा निगमं अवसानवसेन युज्झित्वा गण्हि॥ हंसावतीराजा बञ्ञाःदल च अमच्चा च गहिता अहेसुं। रामञ्ञमनुस्सानं सरीरमुत्तस्स सामिकत्तस्स इतिहासयुत्तं राजवंसकालं सब्बं निट्ठितं॥ रामञ्ञमनुस्सा इतिहासे अत्तनो बिम्बकम्मन्तञ्च। सक्कत पाळि लिखितञ्च परिपालेत्वा नवममतो एकादसमदसकन्तरे। तेरसममतो सोळसमदसकन्तरे। अट्ठारसमदसकन्तरे च उच्चं यजनयुत्तिदायज्जं निब्बत्तेःसुं। तस्मा मरम्मइतिहासे अधिप्पाययुत्ते ठाने अज्जतनकालो याव तिट्ठन्ति॥

पारम्परियनिवासनपारुपनं

[सम्पादेतु]

पुरातनेसु रामञ्ञरट्ठेसु सुधम्मनगरउस्सावतीकालेसु रामञ्ञमनुस्सा उच्चयेन युत्तं संस्कितिमुक्खं निवसिंसू॥ सुधम्मकाले पुरिसा कटिबन्धनिवासनं निवासेत्वा उपरिकाये अंसकुटे एकं उत्तरासङ्गं पयुञ्जन्ति॥ इत्थियो पन केसे उच्चेन धम्मेत्वा महन्तानि कण्णपूरानि धारेन्ति। उरोबन्धनञ्चेव दीघनिवासनञ्च निवासेन्ति॥ उस्सावतीकाले हेट्ठिममरम्मरट्ठस्स उतुसम्पत्तिया अनुरूपं तनुकं कप्पासिकवत्थं पधानतो पयुञ्जिंसू॥[१२] राजानो च महामत्ता च कोसेय्यवत्थं उळारवसेन निवासेन्ति। अंसकुटे उत्तरासङ्गं पन ठानन्तरस्स पतीकं अहोसि॥ १९७१-मे संवच्छरे रामञ्ञमहल्लका। युवा। पब्बजिता। आचरिया च समवायेन समितिं धापेत्वा पुरातननिवासनपारुपनानि च साधकानि च पटिलभितुं सब्बं रामञ्ञपदेसं अगमंसू॥ लद्धेसू साधकेसु उपनिस्साय सब्बे समग्गा हुत्वा रामञ्ञपुराणनिवासनपारुपनस्स सण्ठानञ्च वण्णञ्च सन्निट्ठहित्वा ठपेसुं॥ [१३] मरम्मरट्ठे वसन्ता रामञ्ञमनुस्सा तं पारम्परियनिवासनपारुपनं कालानुकालं निवासेन्ति। रत्तवण्णञ्चेव सुक्कवण्णञ्च पधानतो पयुञ्जन्ति॥ पुरिसानं निवासनपारुपने सुक्कं उरोमुखकञ्चुकं वा तायिकञ्चुकं वा निवासेत्वा। हेट्ठिमभागे रत्तवण्णेन च सुक्कवण्णेन च युत्तं रामञ्ञपारम्परियचित्तकञ्चुकनिवासनं निवासेन्ति॥[१४] अंसकुटे रामञ्ञपारम्परियउत्तरासङ्गं ठपेन्ति॥ इत्थियानं निवासनपारुपने रत्तं वा सुक्कं वा दीघहत्थं उरोमुखकञ्चुकं निवासेत्वा। हेट्ठिमभागे रत्तमूलकं रामञ्ञपारम्परियधनकुक्कुचाकारनिवासनं वा वायितनिवासनं वा निवासेन्ति॥ रत्तवण्णं उत्तरासङ्गं अंसकुटे सुविहितं पारुपन्ति॥[१५]

भासासञ्च लिखितञ्च

[सम्पादेतु]

रामञ्ञभासा सो मरम्मरट्ठे च सयामरट्ठे च वसन्तेहि रामञ्ञमनुस्सेहि पयुत्ता दक्खिणपुब्बआसियदेसे पयुत्ता भासा होति॥ रामञ्ञभासा कम्बोजभासाय सद्धिं अप्पमत्तकं समाना होति॥ अज्जतानकाले रामञ्ञभासां द्वेमिलियनतो अधिका मनुस्सा भासन्ति॥ मरम्मरट्ठे रामञ्ञभासां भासन्तानं बहुतरा मनुस्सा रामञ्ञरट्ठे वसन्ति। तनिन्थारीदेसे च कारञ्ञरट्ठे च अपि रामञ्ञभासां भासन्ति॥

रामञ्ञमनुस्से रामञ्ञभासाय "ဂကူမည်(မန်)" इति लिखन्ति॥ रामञ्ञलिखिते ब्यञ्जनानि (३५)। सरा (१२) सन्ति॥ रामञ्ञलिखितं दक्खिणपुब्बआसियदेसे अतिपोराणिकेसु लिखितप्पवत्तीसु एकं होति। ऑस्ट्रोएशियाटिक (Austroasiatic) भासाकुलङ्गेन रामञ्ञभासाय लिखितं लिखितं सन्धाय वुच्चति॥ रामञ्ञलिखितस्स आरम्भकालं ६-मे चेतब्बतो १०-मे चेतब्बबन्धन्तरे दिस्समानेहि सिलालेखेहि पट्ठापेत्वा सन्निट्ठहन्ति॥[१६] रामञ्ञलिखितनयो जम्बुदीपतो पकिण्णका ब्राह्मी (Brahmi) अक्खरनयतो आगतो। सो ब्राह्मीअक्खररूपो पच्छाकाले मरम्मअक्खरस्स च सयाम। खमेर अक्खरानञ्च वुद्धिया अधिप्पायिकं मूलं अहोसि॥[१७] अज्जतने काले रामञ्ञलिखितं संस्कितिदायजवसेन सन्ततिया रक्खितं हुत्वा। रामञ्ञमनुस्सानं सञ्ञत्थाय अधिप्पायिकं होति॥

तूरियं

[सम्पादेतु]

रामञ्ञमनुस्सानं पारम्परियसंस्कितितूरियं सुसुमारो (तूरियं) होति॥

पाकटा रामञ्ञमनुस्सा

[सम्पादेतु]

रामञ्ञधजानि

[सम्पादेतु]

(အလာံဂကူမန်)


निस्सै

[सम्पादेतु]
  1. 1 2 3 "Mon". Encyclopaedia Britannica.
  2. ↑ Coedès, George (1968). The Indianized States of Southeast Asia. University of Hawaii Press. pp. 76–77.
  3. ↑ Southworth, William A. (2018). "The Mon-Khmer Contribution to Southeast Asian Civilisation". Journal of Southeast Asian Studies, 49(2), 210–215.
  4. ↑ Luce, G.H. (1969). Old Burma – Early Pagan. J.J. Augustin.
  5. ↑ Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830. Cambridge University Press. pp. 130–135.
  6. ↑ Hall, D.G.E. (1981). A History of South-East Asia. Macmillan. pp. 462–465.
  7. 1 2 Kutanan, W., et al. (2018). "Phylogeography and Linguistic Coevolution of Austroasiatic Speakers in Mainland Southeast Asia". Molecular Biology and Evolution, 35(8), pp. 1970–1985.
  8. ↑ Zhang, X., et al. (2014). "Y-chromosome diversity in Austroasiatic-speaking populations reveals genetic continuity". Journal of Human Genetics, 59(4), pp. 201–209.
  9. ↑ Lipson, M., et al. (2018). "Ancient West-to-East genomic transformation in Eurasia and early Southeast Asian population history". Science, 361(6400), pp. 92–95.
  10. ↑ Srithawong, S., et al. (2015). "Genetic history of Isan people in northeastern Thailand". Annals of Human Genetics, 79(4), pp. 260–272.
  11. ↑ McColl, H., et al. (2018). "The prehistoric prehistoric human genomic history of Southeast Asia". Science, 361(6400), pp. 88–92.
  12. ↑ Bauer, Christian (1982). The Mon Language and Culture.
  13. ↑ "Mon Traditional Dress". Weaving Ecologies (in American English). Retrieved 2026-04-22.
  14. ↑ မွန်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့၊ "မွန်ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ" (၂၀၁၈)။
  15. ↑ နိုင်ဘရှင်၊ "မွန်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"၊ မွန်စာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှု စာစောင်။
  16. ↑ Shorto, H. L. (1971). A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries. Oxford University Press.
  17. ↑ Daniels, Peter T. & Bright, William (1996). The World's Writing Systems. Oxford University Press.
  18. ↑ "Kaowao Burmese Version". Archived from the original on 22 June 2009. Retrieved 18 August 2013.
  19. ↑ "မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ". Archived from the original on 19 April 2021. Retrieved 12 November 2020.
  1. 1 2 3 Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "burmese".
Cite error: <ref> tags exist for a group named "नोट", but no corresponding <references group="नोट"/> tag was found.