विसयं गच्छ

फग्गुणसुत्तं वेदनापहानविधि कम्मट्ठानकथा

ठानतो Wikipedia

(खन्धेन मरणं गच्छन्तरूपं) इमं खन्धं लभित्वाति सब्बेव खन्धं लभन्ति॥ इदानि केन सद्धिं वसन्तीति पुच्छिते पञ्चक्खन्धेहि सद्धिं वसन्तीति वत्तब्बमेव। इमे पञ्चक्खन्धा इदानि कूहिं याथावतो गच्छन्तीति पुच्छिते मरणट्ठानं गच्छन्तीति वत्तब्बमेव (सच्चं भन्ते)॥

एस रूपक्खन्धस्स अविपरीतो मग्गो

[सम्पादेतु]

एतस्स रूपक्खन्धस्स अविपरीतं मग्गं वदेहीति वुत्ते कथं वदेय्यासि (मरणं पापुणनत्थाय गच्छति। भन्ते)॥ अिमं मग्गं पन निसिन्नोपि देवा। निसज्जितोपि गच्छतियेव (आम। भन्ते)॥ निद्दायन्तोपि (गच्छति। भन्ते)॥ भोजनं भुञ्जन्तोपि (गच्छति। भन्ते)॥ धूमपानं पिवन्तोपि (गच्छति। भन्ते)॥ धूमपानस्स पठमधूमपानतो दुतियधूमपानं उपादाय उपासका। मरणस्स अच्चन्तं सन्तिकं होतीति वत्तब्बं न होति (न होति। भन्ते)॥

एवं सन्ते अिमं खन्धं लभितस्स पुग्गलस्स किच्चं मरणत्थाय गमनकिच्चंयेव सद्दा किच्चं (आम। भन्ते)॥ वाणिज्जकम्मं पन तावकालिकरम्मणं (आम। भन्ते)॥ सद्दा किच्चं पन (मरणत्थाय गमनकिच्चं। भन्ते)॥ एवं सल्लक्खेत्वा अहो। खन्धानं लाभाय उस्साहं करोन्ता पुग्गला मरणत्थाय गमनं न निब्बिन्दन्ति। तस्मा दुतियभवं सञ्चिच्छन्तीति ते आरोपेतब्बा (आम। भन्ते)॥ किं न आरोपेतब्बा (आरोपेतब्बा। भन्ते)॥ पुन खन्धं पत्थेन्तो पुग्गलो मनुस्सखन्धं। देवखन्धं। ब्रह्मखन्धं वा पत्थेन्तो। यं यं खन्धं इच्छति। तं तं पत्थेन्तो सब्बोपि पुग्गलो मरणत्थाय गमनकिच्चं न निब्बिन्दतियेव (आम। भन्ते)॥ एवमेव वत्तब्बं (आम। भन्ते)॥ मरणत्थाय गमनकिच्चं अभिण्हं कातब्बं न निब्बिन्दितुं सक्कोन्तो सयं कातुमिच्छतियेवाति इमं खन्धं पत्थेतीति एवं वत्तब्बं (आम। भन्ते)॥

तेन हि उपासका। अयं खन्धो सयं कातुमिच्छितेन कारितो नु खोति पुच्छितब्बो होति (आम। भन्ते)॥ इमस्मिं खन्धे सिनेहं करोन्तो पुग्गलो सिनेहेन अिमं खन्धं लभति (आम। भन्ते)॥ सिनेहसभावेन अयं खन्धो पातुभवति। सिनेहसभावो असति न (न पातुभवति। भन्ते)॥ तेन हि अिमस्मिं सिनेहकिच्चे अनुपच्छिन्ने। उपासका। मरणत्थाय गमनकिच्चं न पटिनिवत्तिस्सति (आम। भन्ते)॥ सिनेहकिच्चे अनुपच्छिन्ने मरणत्थाय गमनकिच्चं न पटिनिवत्तिस्सतीति सुट्ठु सल्लक्खेथ॥ सब्बो जानाति मञ्ञे (जानाम। भन्ते)॥ तस्मा इतो पुब्बभागे अहं सारणीयं दातुमिच्छामि॥ अहो। उपासका। मग्गे पन अनुगच्छन्ता पटिसंखातुं न सक्कोन्ति (आम। भन्ते)॥ खन्धं पत्थेत्वा आगतत्ता। खन्धं लाभाय पत्थेत्वा आगतत्ता मरणत्थाय गमनकिच्चं पटिनिवत्तेतुं सक्कोन्ति नु खो (न सक्कोन्ति। भन्ते)॥

इदानि अत्तनो अत्थं नस्सतीति ञात्वापि न सक्कोन्तियेव (आम। भन्ते)॥ किञ्चि सक्कोन्तं कारणं पस्सथ नु खो (न पस्साम। भन्ते)॥ अत्तनो किच्चं कुहिं रज्जूहि गच्छति (मरणंयेव रज्जूहि गच्छति। भन्ते)॥ गन्तब्बमेव। जराय नुन्नत्ता (आम। भन्ते)॥ जराय दिवसे दिवसे नुन्नत्ता ब्याधिं पापुणाति॥ जरानामक नानाविधं नुन्नत्ता ब्याधिनामक सयनकिच्चं पापुणिस्सति (आम। भन्ते)॥ तस्मिं ब्याधिनामके सयनकिच्चे पापुणिते। हत्थपादे चालेतुं असक्कोन्तो मरणनामकेन धम्मेन यथा संविहितं अधिवासेतब्बमेवाति सुनिच्चितं होति (सुनिच्चितं। भन्ते)॥ तेन हि उपासका। अयं खन्धो पुब्बे अज्झासयस्स विपन्नत्ता इदानि लाभो पन विपन्नोयेव होति॥ न नु वत्तब्बं (वत्तब्बं। भन्ते)॥ एत्तकं विपन्नं संसोधेतुं पन सक्कोन्ति नु खोति पुच्छिते (न सक्कोन्ति। भन्ते)॥ मरणत्थाय गच्छन्तस्स पुग्गलस्स न सक्का (आम। भन्ते)॥ बुद्धेन देसितनयेन मय्हं सक्कोन्तं पन पुन अगमनायेव सक्कोति (आम। भन्ते)॥ इदानि अगमनत्थाय किच्चं पन केनचि नयेन न सक्कोति (आम। भन्ते)॥ पुन अिमिस्सा पदवीया च अिमस्स मग्गस्स च असम्पापुणनत्थाय सक्कोन्तो नयो अत्थि। एवं पन सल्लक्खेथ (आम। भन्ते)॥

तेन हि इदानि कस्मा न सक्कोतीति उपासक बातङ्गो पुच्छितुं वट्टति (आम। भन्ते)॥ उपासका। तुम्हेहि सयमेव गहितत्ता न सक्कोतीति पटिवचनं दातब्बमेव (आम। भन्ते)॥ कथं पटिवचनं दास्सथ (अम्हाकं सयमेव गहितत्ता न सक्कोम। भन्ते)॥ तुम्हे अमुञ्चितुमिच्छत्ता (आम। भन्ते)॥ अमुञ्चितुमिच्छाय सद्दा दळ्हं गहितत्ता केनचि नयेन अिदं न लब्भा॥ उपादानेन संविहितं महन्तं किच्चं खो (आम। भन्ते)॥ तेन हि सक्कोन्तो नयो अप्पमत्तको पुब्बभागे दास्सामि। अिमं सुट्ठु सतिमन्तो होथ (आम। भन्ते)॥ सक्कोन्तं नयमेव दास्सामि॥ इमस्मिं भवे पन तुम्हाकं पत्थना समिद्धत्ता वारेतुं न सक्का। पुन अनुपापुणननयं अिमंयेव गहेत्वा वायमेतुं गरुकं होति (गरुकं। भन्ते)॥

फग्गुणसुत्तं

[सम्पादेतु]

एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे॥ तेन खो पन समयेन आयस्मा फग्गुणो आबाधिको होति दुक्खितो बाळ्हगिलानो॥ अथ खो आयस्मा आनन्दो येन भगवा तेनुपसङ्कमि। उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि॥ एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच॥ "आयस्मा। भन्ते। फग्गुणो आबाधिको दुक्खितो बाळ्हगिलानो॥ साधु। भन्ते। भगवा येन आयस्मा फग्गुणो तेनुपसङ्कमतु अनुकम्पं उपादाया" ति॥ अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन॥ अथ खो भगवा सायन्हसमयं पटिसल्लाना वुट्ठितो येन आयस्मा फग्गुणो तेनुपसङ्कमि॥ अद्दसा खो आयस्मा फग्गुणो भगवन्तं दूरतोव आगच्छन्तं॥ दिस्वान मञ्चके समिञ्चि॥ अथ खो भगवा आयस्मन्तं फग्गुणं एतदवोच "अलं। फग्गुण। मा त्वं मञ्चके समिञ्चि॥ सन्तिमानि आसनानि पञ्ञत्तानि। तत्थाहं निसीदिस्सामी" ति॥ निसीदि भगवा पञ्ञत्ते आसने॥ निसज्ज खो भगवा आयस्मन्तं फग्गुणं एतदवोच॥ "कच्चि ते। फग्गुण। खमनीयं। कच्चि यापनीयं कच्चि दुक्खा वेदना पटिक्कमन्ति। नो अभिक्कमन्ति पटिक्कमो सानं पञ्ञायति। नो अभिक्कमो" ति॥ न मे। भन्ते, खमनीयं। न यापनीयं॥ बाळ्हा मे दुक्खा वेदना अभिक्कमन्ति। नो पटिक्कमन्ति॥ अभिक्कमो सानं पञ्ञायति। नो पटिक्कमो॥ सेय्यथापि। भन्ते। बलवा पुरिसो तिण्हेन सिखरेन मुद्धनि अभिमत्थेय्य। एवमेव खो। भन्ते। अधिमत्ता वाता मुद्धनि उपहनन्ति॥ न मे। भन्ते। खमनीयं। न यापनीयं॥ बाळ्हा मे दुक्खा वेदना अभिक्कमन्ति। नो पटिक्कमन्ति॥ अभिक्कमो सानं पञ्ञायति। नो पटिक्कमो॥ सेय्यथापि। भन्ते। बलवा पुरिसो दळ्हेन वरत्तखण्डेन सीसे सीसवेठं ददेय्य। एवमेव खो। भन्ते। अधिमत्ता सीसे सीसवेदना॥ न मे। भन्ते। खमनीयं। न यापनीयं॥ बाळ्हा मे दुक्खा वेदना अभिक्कमन्ति। नो पटिक्कमन्ति॥ अभिक्कमो सानं पञ्ञायति। नो पटिक्कमो॥ सेय्यथापि। भन्ते। दक्खो गोघातको वा गोघातकन्तेवासी वा तिण्हेन गोविकन्तनेन कुच्छिं परिकन्तेय्य। एवमेव खो। भन्ते। अधिमत्ता वाता कुच्छिं परिकन्तन्ति॥ न मे। भन्ते। खमनीयं। न यापनीयं॥ बाळ्हा मे दुक्खा वेदना अभिक्कमन्ति। नो पटिक्कमन्ति॥ अभिक्कमो सानं पञ्ञायति। नो पटिक्कमो ति॥ अथ खो भगवा आयस्मन्तं फग्गुणं धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहंसेत्वा उट्ठायासना पक्कामि॥ अथ खो आयस्मा फग्गुणो अचिरपक्कन्तस्स भगवतो कालमकासि॥ तम्हिउ्च समये मरणकाले अिन्द्रियानि विप्पसीदिंसु॥ अथ खो आयस्मा आनन्दो येन भगवा तेनुपसङ्कमि। उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि॥ एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच॥ "आयस्मा। भन्ते। फग्गुणो अचिरपक्कन्तस्स भगवतो कालङ्कतो॥ तस्स मरणकाले अिन्द्रियानि परिसुद्धानि होन्ति परियोदातानि॥ तस्स का गति। को अभिसम्परायो" ति॥ "किं हिस्स। आनन्द। अिन्द्रियानि न विप्पसीदिस्सन्ति फग्गुणस्स। आनन्द। भिक्खुनो पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं अप्पहीनं चित्तं अहोसि॥ तस्स तं धम्मदेसनं सुत्वा पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं चित्तं पहीनं॥ फग्गुणस्स। आनन्द। भिक्खुनो अनोपहतं चित्तं अहोसि॥ तस्स तं धम्मदेसनं सुत्वा पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं चित्तं पहीनं॥ ओपपातिको तत्थ परिनिब्बायी अनावत्तिधम्मो तस्मा लोका" ति॥

मरणक्खममग्गो

[सम्पादेतु]

मरणक्खममग्गे अयं मरणमग्गो सुन्दरोति उपासकाञ्च उपासिकानञ्च पुब्बभागे ञापेतुं इच्छन्तो कथेमि (आम भन्ते)॥ भगवा आयस्मन्तं फग्गुणं वेदना नाम वेदनाक्खन्धो वे ति अवोच। तव सरीरन्तरे अमुस्मिं ठानोप्पज्जित्वा अमुस्मिं ठानोप्पज्जाति। तत्र अहो अमुस्मिं ठानस्मिम्पि मम वेदना। अमुस्मिं ठानस्मिम्पि मम वेदनाति ममत्तं गहेत्वा मा मिस्सेहि। रुच्चति किं (रुच्चति भन्ते)॥ वेदना तु सब्बठानेसु अमुस्मिं ठानोप्पन्ना अमुस्मिं ठानोप्पन्ना न रुज्जति किं (रुज्जति भन्ते)॥ तं उपासका च उपासिका च अहो मय्हमेव दुक्खं उप्पन्नन्ति बाहुस्मिं रुज्जन्तेपि ममेव। मम बाहु पुन रुज्जति। मम गलन्तरं रुज्जति। मम उरो रुज्जतीति आदीहि मयञ्च अहञ्च ताय वेदनाय सह अभिन्नं संसज्जाम (आम भन्ते)। रुच्चति किं (रुच्चति भन्ते)॥ केन सह अभिन्नं संसज्जाम (मयेहि च अहेहि च सह अभिन्नं संसज्जाम भन्ते)॥ वेदनाय सह मयञ्च अहञ्च अभिन्नं संसज्जित्वा "वेदनं अत्ततो समनुपस्सति" वेदनं वेदनं। अत्ततो अत्ताति। समनुपस्सति समनुपस्सति। तस्मा ममेव उप्पन्नन्ति कत्वा वेदनाय सह अहं मिस्सेमि (आम भन्ते)। सुबुद्धं किं (सुबुद्धं भन्ते)॥ वेदनाय सह मिस्सेति ननु (आम भन्ते)। तं गिलानपुग्गलो नाम मिस्सेतुं सम्भावेति (आम भन्ते)। वेदना च अहञ्च कथं तिट्ठाम (मिस्सेतुं सम्भावेति भन्ते)॥ तस्मा चिन्तेथ। मम वेदनाति वत्तब्बेपि अहञ्च अञ्ञो। वेदना च अञ्ञा। अहन्ति विज्जमानोपि न होति (आम भन्ते)। किं सम्बन्धो होति (न सम्बन्धो होति भन्ते)। न सम्बन्धो होति॥ तस्मा वेदना नाम वेदनाक्खन्धो होति। वेदनाक्खन्धो अनिच्चो वे (आम भन्ते)॥ एवं सन्ते गिलानपुग्गलो ञाणेन अहो सब्बे इमस्मिं ठाने वेदना उप्पज्जित्वा इमस्मिं ठाने वेदना निरुज्झति। अमुस्मिं ठाने वेदना उप्पज्जित्वा अमुस्मिं ठाने वेदना निरुज्झतीति एवं ञाणेन अनुगच्छथ। रुच्चति किं (रुच्चति भन्ते)। वेदनाय उप्पन्नठानं उप्पादब्बयं अनुगच्छथाति सरणं ददाति (आम भन्ते)॥ सधेय्यं मनसि करोथ॥ वेदना तु सब्बट्ठानेसु उप्पज्जिस्सति॥ कतो रुज्जति। केवलकप्पा सरीरतो रुज्जति (आम भन्ते)। केवलकप्पा सरीरतो रुज्जन्तेपि तिब्बट्ठानं उप्पादब्बयं सम्मसापयेहि (आम भन्ते)। रुच्चति किं (रुच्चति भन्ते)॥

वेदनाञ्च मंञ्च मा सम्मिस्सेथ

[सम्पादेतु]

भगवा महाकरुणानिधि सत्था फग्गुणथेरं "अहं वेदनाञ्च मंञ्च मा सम्मिस्सेही" ति आह॥ अयं हि भगवा इमं गिलानं पुग्गलं एतदेव देसेसि॥ सब्बेपि अम्हे उपासका च उपासिकायो च मरणधम्मायेव॥ मरन्तापि मयं वेदनं अवस्सं पटिलभिस्साम॥ इमस्मिं संघे एकोपि पुग्गलो अप्पटिलभितुं न सक्कोति॥ तस्मा "मा सम्मिस्सेथ" ति इमस्स अत्थं सुट्ठु पञ्ञापेथ। अत्थं सुविसोधेथ॥ वेदनाञ्च मंञ्च मा सम्मिस्सेथ॥ किं पनेतं। वेदना नाम वेदनाक्खन्धोयेव॥ अम्हे पन इमस्मिं वेदनत्थे ममत्तं आपज्जित्वा आकुलीकरोम॥ अत्थो विञ्ञातो सुहुतु॥ वेदना किं खन्धो। वेदना नाम वेदनाक्खन्धोयेव॥ वेदनाक्खन्धो नाम वेदनाचेतसिको। एको नामधम्मोयेव॥ "अहं" ति पन एको दिट्ठिधम्मोयेव॥ तुम्हे पन दिट्ठिनामञ्च वेदनानामञ्च मिस्सेथ॥ परमत्थसभावतो तानि अञ्ञमञ्ञं भिन्नानि॥ तुम्हे पन सम्मिस्सानि करोथ॥ न अेतं वत्तब्बं किं। परमत्थसभावेन तानि सम्मिस्सानि किं (न सम्मिस्सानि)॥ तुम्हे पन कथं करोथ (सम्मिस्सानि करोम)॥ तेन हि तुम्हे अतिविय लोकवोहारं अनुवत्तथ॥ अनुवत्तथाति वत्तब्बं न नु (वत्तब्बं)॥ वेदना नाम वेदनाचेतसिको वेदनानामधम्मो। "अहं" ति पन दिट्ठिनामधम्मो॥ केनचि परियायेन तेसं सभावो सम्मिस्सितुं न सक्कोति॥ सम्मिस्सितुं असक्कुणेय्येपि। तुम्हे पन परपत्तियो पुग्गला हुत्वा इमं वेदनंयेव "मम गीवा रुजति। मम उदरं रुजति। मम जङ्घा रुजती" ति आदिना। वेदनाय पादपिट्ठे उप्पन्नायपि। "अहं" ति उदरतो गन्त्वा सम्मिस्सेथ॥ अत्थो विञ्ञातो सुहुतु॥

वेदना उप्पज्जति पादपिट्ठिस्मिं

[सम्पादेतु]

वेदना उप्पज्जति पादपिट्ठिस्मिं। अहं कुहिं गन्त्वा सम्मिस्सेमि (कुच्छिस्मिं गन्त्वा सम्मिस्सेमि भन्ते) अतिदूरं वत। तुम्हाकं ञातिभावं करोतेतु आकङ्खितुं सक्कोति। मनापितं नु खो (मनापितं भन्ते)॥ दूरता हि न दूरा नु (दूरा भन्ते) वेदना कायद्वारे कायस्मिं उप्पज्जति। मनोद्वारतो गन्त्वा सम्मिस्सेति। गन्त्वा सम्मिस्सितत्ता "अहो मे भवितुं अरहति" आदि होति (आम भन्ते)॥ अत्हे वेदनाय च आतुमना च सम्मिस्सितत्ता अम्हाकं उपासका च उपासिकायो च "वेदनं अत्ततो समनुपस्सति" ति वत्वा मरणकालेपि दिट्ठि येव उप्पज्जितुं अरहति (आम) "अहो दुक्खं" (आम भन्ते)॥ उपासका च उपासिकायो च केन कारणेन दिट्ठि उप्पज्जति ति चे। कायस्मिं उप्पन्नं वेदनं कुच्छितो दिट्ठिचेतसिको गन्त्वा सकालं "एसा वेदना मम अत्ता" ति सकिं येव दिट्ठि अभिनिविसति। तेन अत्थो नस्सति (आम भन्ते)॥

अन्तोगतो अहं ति इमिना सद्धिं संमिस्सेसि

[सम्पादेतु]

वेदना चिञ्चितुपरि पाकटा होति। अहं पन अन्तोगतो होमि। तस्मा अन्तोगततो चिञ्चितुपरि पाकटं वेदनं अहं न्ति सो अन्तोगतेन अहं ति इमिना सद्धिं संमिस्सेसि (आम भन्ते)। न संमिस्सेसि किं (संमिस्सेसि भन्ते)॥ संमिस्सितकाले वेदनं अहं न्ति मञ्ञमानो "वेदनं अत्ततो समनुपस्सति" ति कत्वा वेदना अहं अहोसि (आम भन्ते)। अहं अहोसीति किं आगच्छति जु (अहं अिमाय वेदनाय मरिस्सामीति पुन आगच्छतेव भन्ते)॥ इध पि बुद्धो मा संमिस्सेहि। मा संमिस्सेहीति फग्गुणथेरं देसेसि (आम भन्ते)। फग्गुणस्स वेदनञ्च अहं ञ्च किं (मा संमिस्सेहि)। मा संमिस्सेहिति वुत्ते उपासका उपासिकायो दिट्ठिया न संमिस्सन्ति चे। मा संमिस्सेहिति कथनं मुखमत्तं सुकरं (आम भन्ते)। मा संमिस्सेहिति वत्थुं अहं ति इमिना मा संमिस्सेहि (आम भन्ते)॥ एवं असंमिस्सन्तो किं करणीयन्ति चे। वेदना नाम वेदनक्खन्धो। वेदनक्खन्धो हि नाम मिच्छादिट्ठिया असंमिस्सेत्वा सम्मादिट्ठिया परिवत्तेहि॥

अनिच्चतो समनुपस्सथ

[सम्पादेतु]

“वेदना अनिच्चतो समनुपस्सति” वेदनं अनिच्चन्ति समनुपस्सथ (आम भन्ते) रुच्चति किं (रुच्चति भन्ते)॥ एतेन हि पुब्बे मिच्छादिट्ठिया सद्धिं मिस्सिता होति। अधुना तु सम्मादिट्ठिया समनुपस्सिता (आम भन्ते) मिच्छादिट्ठिया सद्धिं मिस्सितकाले अपायं गन्तब्बं होति। अधुना सम्मादिट्ठिया मिस्सितकाले वेदनाय पच्छा मग्गो न अनुगच्छति किं (अनुगच्छति भन्ते) सम्मादिट्ठिमग्गङ्गं अनुगच्छति। पुब्बे मिच्छादिट्ठि अनुगच्छति (आम भन्ते)॥ वेदनाय च अहञ्च मिस्सितकाले (मिच्छादिट्ठि अनुगच्छति) वेदना मय्हं न होति। अनिच्चन्ति ञ्ञातकाले सम्मादिट्ठिया ञाणं न पापुणाति किं (पापुणाति भन्ते)॥ एवं बुद्धेन देसितं॥ फग्गुणभिक्खु नाम दहारो अगिलानो न होति उपासकभूता ननु (आम भन्ते) अगिलानस्स वेदनं च अहञ्च मा मिस्सेहीति वुत्ते “उप्पादब्बयं समनुपस्सथ” ति वचनं पूरेत्वा वाचा लब्भति ति उपासकेहि साधुकं धारेतब्बं (आम भन्ते) उप्पादब्बयं असमनुपस्सन्तो वट्टति किं (न वट्टति भन्ते)॥ एतेन हि वेदनं “अत्ततो न समनुपस्सति” वेदना मय्हं न होति। अयं अनिच्चमेव होतीति एवं उपासकेहि समनुपस्सिते वेदनाय उप्पन्नकाले उप्पन्नकाले उपासकानं कथं होति ति चे। वेदनाय उप्पन्नकाले उप्पन्नकाले विपस्सनामग्गञाणं लब्भति (आम भन्ते) किदिसं मग्गञाणं लब्भतीति पुच्छितकाले वेदना तु उप्पादब्बयो। मय्हं न होतीति ञाणं तु मग्गो (आम भन्ते)॥ वेदना तु (उप्पादब्बयो भन्ते) मय्हं न होतीति ञाणं तु (मग्गो भन्ते) मय्हं अहोत्वा अनिच्चमेवाति तेन ञ्ञातत्ता तस्स मग्गो न उप्पज्जति किं (उप्पज्जति भन्ते)॥ एतेन हि फग्गुणभिक्खुं वेदनं च अहञ्च मा मिस्सेहीति अत्थो सुबुद्धो किं (सुबुद्धो भन्ते)॥ बुद्धभगवता सयमेव देसेत्वा वेदनञ्च अत्तानञ्च अमिस्सितनयेन समनुपस्सथाति वुत्तकाले वेदना मय्हं न होति। अनिच्चमेव होतीति वेदनाय उप्पन्नकाले उप्पन्नकाले अनुगच्छति खलु (आम भन्ते)॥ वेदनाय उप्पन्नकाले उप्पन्नकाले अनुगच्छन्तकाले फग्गुणस्स कथं होतीति चे। वेदनानं उप्पादब्बयमेव पस्सन्तस्स ञाणे अतिसयेन बलवन्ते जाते वेदनायो विगच्छन्ति॥ “वेदनानं खयो भिक्खु” ति वुत्तनयेन होतीति वदाम। वेदनानं खयं पापुणितुं सक्कोन्तो दहारभिक्खु होति (आम भन्ते)॥

वेदनानं खयो भिक्खु

[सम्पादेतु]

एवं वेदनं खयं समनुपस्सन्तो भिक्खु कथं होति॥ पुब्बे वेदनाति सङ्खातो। सम्मसन्तो पन अनिच्चंयेव पस्सति॥ वेदना न खीयति किं। खीयतियेव॥ पुब्बे वेदनानं। सम्मसनञाणेन पस्सन्तो किं पस्सति। अनिच्चंयेव पस्सति॥ तं अनिच्चमेव पस्सित्वा विहरन्तस्स फग्गुणस्स पुब्बे विय दुम्मनता न होति॥ वेदना नाम मे अत्ता न होति। पभिन्नाति जानाति॥ पुब्बे तु "दुक्खं वेदना। कथं विहरितब्बं। कथं निसीदितब्बं" ति पुरतो सरन्तो न पच्छानिवत्तति॥ वेदनामत्तेयेव पुरतो गच्छन्तो पच्छा आगच्छन्तो वेदनायं अत्तदिट्ठिं उप्पादेति॥ ततो भगवा अपक्कन्तो॥ अथ आयस्मा फग्गुणो कथं जानाति वेदना नाम अनिच्चायेव। वयधम्मायेवाति जानाति॥ चिरं वेदनं अनिच्चतो पस्सन्तस्स वेदना खीयति॥ वेदनानं खयो होति॥ अनिच्चतो खीणत्ता वेदनाक्खन्धो आरम्मणतो अन्तरधायति॥ खन्धे अन्तरधिते खन्धनिरोधं सच्छिकरोति॥ ततो “वेदनानं खयो भिक्खु” वेदनाक्खयपत्तो भिक्खु होति॥ केन कारणेन खीयति “सो वेदनं परिञ्ञाय” सो भिक्खु वेदनं उप्पादवयधम्ममत्तन्ति परिञ्ञाय। न वेदना। उप्पादवयधम्मोयेवाति अब्बुतो॥ वेदनं उप्पादवयधम्मन्ति जानन्तस्स “वेदनापच्चया तण्हा” आगच्छति किं (न आगच्छति)। मोहो किं (न आगच्छति)। दिट्ठि किं (न आगच्छति)॥ तस्मा कामासवो। भवासवो। दिट्ठासवो। अविज्जासवोति आसवा खीयन्ति॥ सो भिक्खु वेदनं “अहो। अयं उप्पज्जित्वा निरुद्धधम्मो अञ्ञो नत्थी” ति परिञ्ञाय सम्मसन्तो जानन्तो “दिट्ठेव धम्मे अनासवो” होति॥ वेदनं पच्चया मग्गोयेव उप्पज्जति। तण्हादिट्ठि आगच्छति किं (न आगच्छति)। अविज्जा किं (न आगच्छति)॥

उप्पादब्बयं जानन्तो विज्जा

[सम्पादेतु]

उप्पादब्बयं अजानन्तो अविज्जा। इदानि तु उप्पादब्बयं जानन्तो विज्जा होति। अविज्जासवो आगच्छति वा॥ (न आगच्छति भन्ते)॥ एतेन हि उपासका उपासिकायो। इदं तु अम्हेहि उपासकानं खन्धवेदनातो आरब्ब उप्पादब्बयं पस्सन्तानं मग्गङ्गानि न वुच्चन्ति किम्पि॥ (वुच्चन्ति भन्ते)॥ इदं अम्हेहि उपासकानं वेदयिता वेदना खो॥ (आम भन्ते)॥ इतो पस्सन्तं किं होति॥ (मग्गङ्गं भन्ते)॥ मग्गेन जानाति। उपासका। एतं परिञ्ञाय इदं उप्पादब्बयमत्तमेव अञ्ञं न किञ्चि होति ति विभावेत्वा जानितत्ता। वेदना च अहञ्च सम्मिस्सा होन्ति वा॥ (न सम्मिस्सा भन्ते)॥ यदि इदं न आगच्छति। पच्छा अहं अनुगच्छतियेव॥ (आम भन्ते)॥ अहं ति वुत्ते दिट्ठासवो आगच्छति॥ (आम भन्ते)॥ न आगच्छति ननु॥ (आगच्छति भन्ते)॥ वेदना तु उप्पादब्बयमेव ति वुत्तत्ता अविज्जासवोपि आगच्छति वा॥ (न आगच्छति भन्ते)॥ एतेन हि पच्छा आसवधम्मा न निरोधन्ति वा॥ (निरोधन्ति भन्ते)॥ कस्मा निरोधन्ति। इमस्स मग्गस्स पविसनत्ता निरोधन्ति॥ (आम भन्ते)॥ वेदनायं निरुद्धे मग्गो पविसतीति सल्लक्खेथ॥ (आम भन्ते)॥

दुक्खसच्च परिञ्ञाणं

[सम्पादेतु]

मग्गेन पन उप्पादब्बयंयेव याथावतो सम्मा दायका परिजाननमेव (आम भन्ते)। वेदनां याथावतो सम्मा परिजाननं नाम दुक्खसच्चं परिजाननमेव (आम भन्ते)॥ "दिट्ठेव धम्मे अनासवो" ति। विपस्सन्तकालेयेव आसवो न होति॥ इतो परं अत्थि सेसा (नत्थि भन्ते)। पच्छा सुट्ठु सल्लक्खेन्तस्स किं अत्थि सेसा (नत्थि भन्ते)॥ वेदनापच्चया तण्हापि आगच्छति वा (न आगच्छति भन्ते)॥ तण्हाय आगताय कामासवो होति। वेदनं "ममा" ति गण्हन्तस्स दिट्ठासवो होति (आम भन्ते)। आगच्छति वा (न आगच्छति भन्ते)॥ को आगच्छति (मग्गो आगच्छति भन्ते)॥ मग्गस्स आगमनमेव अत्थि। मग्गे अनागच्छन्ते ते आगच्छेय्युं (आम भन्ते)। रुच्चति वा (रुच्चति भन्ते)॥ एवं सन्ते आसवधम्मा न खीयन्ति किं (खीयन्ति भन्ते)॥ देन फग्गुणथेरोपि एवमेव विपस्सतीति वदाम (आम भन्ते)। "वेदना उप्पादब्बयंयेव। उप्पादब्बयंयेव। उप्पादब्बयंयेव। उप्पादब्बयंयेवा" ति वेदनाय उप्पन्नकालेयेव इतो परिच्छिन्दित्वा जानाति। याथावतो सम्मा जानाति (आम भन्ते)॥ एवं सन्ते वेदनाय उप्पन्नकालेयेव उप्पादब्बयं याथावतो सम्मा जाननत्ता पच्छतो आसवो न आगच्छेय्य (आम भन्ते)। पाकटं वा (पाकटं भन्ते)॥ पच्छतो किं (आसवो न आगच्छति भन्ते)॥ आसवो न आगच्छतीति दायकेहि चिन्तेतब्बं खलु॥

मग्गेन परिञ्ञाय

[सम्पादेतु]

कामासवो ति वुच्चते चे। लोभो भवितब्बो। लोभो ति वुच्चते चे। तण्हा। उपादानं, कम्मं आगमिस्सति (आम भन्ते) न आगमिस्सति किं (आगमिस्सति भन्ते)॥ दिट्ठासवो ति वुच्चते चे। दिट्ठिपि लोभो एव। तण्हा। उपादानं। कम्मं एव न आगमिस्सति किं (आगमिस्सति भन्ते) अविज्जासवो आगच्छति चे। अविज्जा सङ्खारा विञ्ञाणं याव पापुणनत्था परभवा न सन्तता भविस्सन्ति किं (सन्तता भविस्सन्ति भन्ते) हन्द इमानि आगच्छन्ति अज्जापि किं (न आगच्छन्ति भन्ते) केन कारणेन न आगच्छन्ति ति चे। वेदनाय परिञ्ञातत्ता (आम भन्ते)॥ कथं वदिस्साम (वेदनं परिञ्ञातत्ता पा भन्ते) केन परिञ्ञातत्ता (मग्गेन परिञ्ञातत्ता पा भन्ते) मग्गेन परिच्छिन्दित्वा वेदनाका किसुकं उप्पादवयवन्ता भवन्ती ति जानाति। तं परिञ्ञातं एव (आम भन्ते)॥ वेदनाका किसुकं कथं तिट्ठति (उप्पादवयवन्ता तिट्ठति भन्ते) उप्पादवयवन्ता तिट्ठती ति इमस्मिं ठाने मग्गो सुस्सु जानाति (आम भन्ते) सभावो एस रुच्चति किं (रुच्चति भन्ते) मग्गोकथं जानाति (सुस्सु जानाति भन्ते) सुस्सु जानाती ति एकंसेन निच्छयं करोथ (आम भन्ते) एते दायका सन्तुट्ठा किं (सन्तुट्ठा भन्ते)॥ खन्धसन्ताने तत्थ उप्पादवयेन च इध सुस्सु जाननेन मग्गेन च एते दायका इमानि द्वे एव अवसिट्ठानि भवन्ति। आसवो कथं तिट्ठति (निरुज्झति भन्ते)॥ “सो वेदनं परिञ्ञाय” सो थो॥ वेदनं। वेदनं॥ परिञ्ञाय। उप्पादवयन्ति सुस्सु जानित्वा॥ दिट्ठेव धम्मे। इमस्मिं मच्चुकाले एव॥ अनासवो। आसवक्खयो होति (आम भन्ते) उपासका उपासिकायो सुट्ठु विञ्ञाता किं (विञ्ञाता भन्ते)॥ इदं पुब्बभागे सरणदायकं धम्ममेव अत्थि उपासका उपासिकायो (आम भन्ते)॥ एतस्मा वेदनाय उप्पन्नाय उप्पन्नाय उप्पादवयो एव ति जानाति चे। पच्छा आसवा सुट्ठु खीयितुं सक्कोन्ति (आम भन्ते)॥ आसवो खीयतु ति थेरो पुरतो निद्दिसति। तुम्हाकं मेत्ताय मग्गं अनुगच्छन्ति॥ एतस्मिं खयत्थाय आचरियेन सद्धिं समागमो होतु ति यथा वुत्तो। अधुनापि खयो न सुनिच्छितो किं (सुनिच्छितो भन्ते) भावेथ एव। सुट्ठु खीयति॥ (आम भन्ते)॥ सो वेदनं परिञ्ञाय ति यथा वुत्तो वेदनाय मग्गेन च परिच्छिन्दित्वा जाननत्ता। अनासवो। आसवक्खयो होती ति यथा वुत्तो किम्पि हेतुना किं उपासका उपासिकायो (मग्गेन परिञ्ञातत्ता पा भन्ते) मग्गेन च वेदनं उप्पादवयन्ति सुस्सु जाननत्ता (आम भन्ते)॥

एवं परिञ्ञातात्ता

[सम्पादेतु]

"एस दहरो न मय्हं। न परस्स। उप्पज्जित्वा निरुज्झनको अनिच्चोयेवा" ति एवं परिञ्ञातात्ता। दिट्ठेव धम्मे अनासवो॥ एतरहि पच्चुप्पन्नबवेयेव आसवा किलिट्ठा म होन्ति। सुट्ठु रुच्चति किं (रुच्चति भन्ते)॥ इतो आसवधम्मा आगच्छन्ति किं (न आगच्छन्ति भन्ते)॥ अम्हाकं पत्थनापूरितो अयं खन्धो सुसानं गच्छति। गच्छन्तो पि वेदनाय सद्धिंयेव गच्छति (आम भन्ते)॥ मारकवेदना च मारियमानो खन्धो च सद्धिंयेव (आम भन्ते) न गच्छन्ति किं (गच्छन्ति भन्ते)॥ तस्मा इमं वेदनं अम्हाहि परिञ्ञातब्बं (आम भन्ते)॥ "त्वं मारेतुं आगच्छसि किं उदाहु त्वं अनिच्चोयेव किं" ति अम्हाहि पुनप्पुनं पुच्छित्वा परिञ्ञातं कातब्बं (आम भन्ते)॥ परिञ्ञातं करोन्तानं "एस तु उप्पज्जित्वा निरुज्झनको अनिच्चोयेवा" ति ञाणस्मिं न सुबुद्धं किं (सुबुद्धं भन्ते)॥ तेन हि वेदनं परिञ्ञातात्ता। दिट्ठेव धम्मे। एतरहि पच्चक्खबवेयेव॥ अनासवो। आसवक्खयो॥ होति। भवति॥ इतो आसवा किलिट्ठा म होन्ति॥ इमिना मग्गेन (आम भन्ते)॥ इमं मग्गं अनागच्छन्तं किं होति (न किलिट्ठा म होन्ति भन्ते)॥ भयं वा तासं वा होति चे। दिट्ठासवा च अविज्जासवा च न आगच्छन्ति किं (आगच्छन्ति भन्ते)॥ एतं कित्तकं महन्तं अत्थाय भासितन्ति जानन्ति किं (जानन्ति भन्ते)॥ कस्मा आचरियथेरो एत्तकं मरणट्ठानं महन्तं ञात्वा होसति किं ति चे। अहो यदि तुम्हाकं खन्धो विस्समति चे सुहोतु (आम भन्ते)॥ यदि तुम्हाकं खन्धो सुसानं अगच्छन्तो विस्समितुं तिट्ठितुं सक्कोति चे सुहोतु (आम भन्ते)॥ एवं सुणन्ता सुणन्ता एकदा इतो च अमुतो च चित्ते गते धम्मं सुणितुकामा अहोन्ति। तं पि अन्तरा लब्भति (आम भन्ते)॥ सुसानं गच्छन्तस्स तु अन्तरा न अत्थि॥ अन्तरा चित्ते आगते पि सो तिट्ठतियेव (आम भन्ते)॥ सुट्ठु रुच्चति किं (रुच्चति भन्ते)॥ तस्मा अम्हाकं वट्टदुक्खितानं इमं पत्थनापूरितकम्मं पुन न पूरणत्थाय कातब्बं। पुन न पूरितुकामा भासितं॥ तुम्हे पन "भवे भवे इमिना पुत्तेन इमिस्सा धीताय सद्धिं न विना भवेय्यं "ति पत्थेन्ता "भवे भवे सुसानं गच्छेय्यं" ति अन्तोगधं होति। सुकरं किं (न सुकरं भन्ते)॥ अपराधो खुद्दको वा महन्तो वा (महन्तो भन्ते)॥ महन्ते सु तुम्हे "अमुस्मिं भवे अमुकेहि पुत्तधीताहि सद्धिं न विना भवेय्यं" ति॥ इमस्मिं भवे पन (इमस्मिं भवे पुत्तधीताहि सद्धिं न विना भवेय्यं भन्ते)॥ तेन हि पुत्तधीतानं परिमाणं कित्तकं महन्तं अहोसि (असङ्ख्येय्यं भन्ते)॥ तेन हि न विना भवितुकामता पि सकललोके न विना भवितुकामतायेव (आम भन्ते)॥ सब्बे सम्मा निब्बानं गच्छन्ति चे न कदाचि गन्तुं सक्कोन्ति (आम भन्ते)॥ गन्तुं सक्कोन्ति ति पस्सन्ति किं (न पस्सन्ति भन्ते)॥ तुम्हेहि सारितवादो न सेय्यो महन्तोयेव महन्तो (आम भन्ते)॥ सुट्ठु रुच्चति किं (रुच्चति भन्ते)॥ तेन हि उपासका च उपासिका च अयं धम्मो भासितब्बो वा न भासितब्बो वा (भासितब्बो भन्ते)॥ सज्जु आसवक्खयो होतुं सक्कोतीति उपासक बातङ्गो सुट्ठु तुस्सति किं (तुस्सति भन्ते)॥ उप्पादब्बयं पस्सित्वा किलिट्ठा म होन्ति खलु (आम भन्ते)॥ उप्पादब्बयं पस्सित्वा चे, उप्पादब्बयं पस्सित्वा चे। उपासका च उपासिका च सुट्ठु एस उप्पादब्बयो दुक्खसच्चन्ति परिञ्ञातो चे। अट्ठङ्गिको मग्गो इमस्मिं ठाने उप्पन्नोति धारेथ (आम भन्ते)। सुबुद्धं नु (सुबुद्धं भन्ते)॥ "कायस्स भेदा" ति॥ कायस्स। इमस्स खन्धस्स॥ भेदा। परम्मरणा॥ सो। सो पुग्गलो॥ धम्मो। निब्बाने तिट्ठति॥ होति। भवति॥ उपासका च उपासिका च एकवारेन निब्बानं पापुणातियेव (आम भन्ते)॥ इतानि पुब्बे दुक्खानि निरोधेत्वा पापुणाति (आम भन्ते) सुबुद्धं नु (सुबुद्धं भन्ते)॥ आसवक्खयो च इतो उप्पादब्बयअन्तो च एकक्खणेयेव (आम भन्ते)॥ तेन हि फग्गुणभिक्खु सोतापन्नो सकदागामी अनागामी होतुं मरणकाले अभियुञ्जितुं सक्कोतीति उपासका च उपासिका च धारेतब्बं (आम भन्ते)॥ इति पि भगवा "तस्स अधोसंसारं नेन्ता आसवा किलिट्ठा खीणा" ति वत्वा भगवा विहारं पच्चागच्छि (आम भन्ते)॥ आयस्मा आनन्दो पन अवसिस्सि॥ अवसिस्सन्ते तस्स पुरतो फग्गुणो नाम दहरभिक्खु सीसं दक्खिणदिसं नामेत्वा चुतिचित्तं उप्पज्जि (आम भन्ते)॥ चुतिचित्ते उप्पन्ने आयस्मा आनन्दो सल्लक्खेसि। चक्खुं पस्सन्तो पि मतचक्खून सदिसं। सोतं पस्सन्तो पि परेसं विय विनतं न होति। मतमनुस्सेहि न सदिसं। घानं पस्सन्तो पि न निमुग्गं न उस्सन्नं। जीवन्तमनुस्सकायो वियेव (आम भन्ते)॥

फग्गुण अब्भुतं वत

[सम्पादेतु]

अत्तनो सरीरं ओलोकेत्वा पुन दिस्वा पि सल्लहुकं सोभनं (आम भन्ते)। अहो फग्गुण अब्भुतं वत। अञ्ञेसं मतकेन न सदिसं (आम भन्ते)॥ विञ्ञाणं ताव निरुद्धं। तथापि अक्खीनि ओलोकेन्तो पि (पाकतिक मनुस्सो विय)। नासं ओलोकेन्तो पि (पाकतिक मनुस्सो विय)। सरीरं ओलोकेन्तो पि (पाकतिक मनुस्सो विय)। सब्बं पाकतिक मनुस्सो विय होति। तस्मा अब्भुतं होति। ततो आयस्मा आनन्दो धम्मराजस्स बुद्धस्स सन्तिकं पुन गच्छति (आम भन्ते)॥ बुद्धस्स सन्तिकं गन्त्वा आरोचेति। "भन्ते फग्गुणो मतो। मतो पि अञ्ञेसं मरणेन न सदिसं। सीसं पि दक्खिण पस्सेन निपन्नं। चक्खु सोत घान जिव्हा इन्द्रियानि पि न मीलायन्ति भन्ते" ति आरोचेसि। ततो बुद्धो "आनन्द। मरणकाले वेदनानुपस्सनं पस्सित्वा वेदनाय सुपरिञ्ञातत्ता अधोसंसारं गच्छन्ते आसवे खपयित्वा मतो अनागामी मतो" ति ब्याकासि (आम भन्ते)। जानाथ नु (जानाम भन्ते)॥ अनागामी होति (आम भन्ते)। इदं मरणकालम्हि पत्तं (आम भन्ते)। अनागामी ति वुत्ते उपासका लोकुत्तर खेमपत्ता मा नाम (आम भन्ते)॥ अनागामी नाम एकादस कामभूमिं इमं मनुस्सलोकञ्च देवलोकञ्च पुन नागच्छति। ब्रह्मलोकतो परिनिब्बायिस्सति (आम भन्ते)। पस्सथ नु (पस्साम भन्ते)॥ सो कथं गतो। वेदनाय सुपरिञ्ञातत्ता (आम भन्ते)। अनिच्चन्ति सुपरिञ्ञातत्ता उपासका अमता पुब्बे एव अधोसंसार पवत्तके आसवे खपेसि। मरणकाले अञ्ञेसं रूपेन सदिसो होति नु (न सदिसो भन्ते)॥ तं फग्गुणवत्थु अङ्गुत्तरनिकाये आगतं। उपासका बुद्धेन सयं एव देसितं (आम भन्ते)॥ इमं कारणं मूलं कत्वा फग्गुणो सोतापन्नो सकदागामी अनागामी ति सुपतिट्ठितो। तस्मा उपासका कञ्चि किङ्ख न करोथ (आम भन्ते)॥ तन पुब्बे बुद्धे अनुप्पत्ते ताव "इध रुज्जति भन्ते। इध दुक्खं भन्ते" ति वेदना पुरतो एव वड्डति। पच्छा न निवत्तति भन्ते ति वेदनाय घनसञ्ञिनो होन्ति (आम भन्ते)। सद्धिं वेदनाय अत्तानं मिस्सेन्ति (आम भन्ते)॥ इदानि तु पच्छिमकाले सम्मासम्बुद्धेन देसितत्ता "वेदनाय अत्तानं मा मिस्सेथ। मिच्छादिट्ठिया मा मिस्सेथ (आम भन्ते)। सम्मादिट्ठिया ओलोकेथ" ति वुत्ते उप्पादञ्च वयञ्च एव पस्सति (आम भन्ते)। इमानि पस्सित्वा इमानि भावेत्वा मरणं पत्तो तयो मग्गे लभति। तयो मग्गे तयो फले लभति (आम भन्ते)॥ ततो आयस्मा आनन्दो बुद्धस्स सन्तिकं गन्त्वा आरोचेसि। बुद्धो "फग्गुणो अनागामिफलं पत्तो" ति सब्बञ्ञुतञाणेन सच्चापेसि (आम भन्ते)॥ ततो बुद्धो फग्गुणं आरब्ब कारणस्स उप्पन्नत्ता संघञ्च परिसञ्च सन्निपातेतु आणापेसि। मरणुप्पत्ति विधिं सिक्खापेतुत्ताय (आम भन्ते)॥

मरणनयसिक्खापनं

[सम्पादेतु]

उपासक उपासिकायो। किं सिक्खापेतब्बं (मरणनयं सिक्खापेतब्बं भन्ते)॥ मरणनयमेव भन्ते। मुखं विवरित्वा मरणं होतेव॥ किं पुन सिक्खितब्बन्ति चे। तं तु उम्मत्तकजाननेन ञ्ञातं (आम भन्ते)॥ सल्लक्खितं वा (सल्लक्खितं भन्ते)॥ तादिसं मरणनयं न होति। उपासकउपासिकायो। मरणकाले अनागामी होन्तो नयं। मरणकाले अरहा होतुं सक्कोन्तो नयं। अिमं सिक्खापेस्सामीति वदामि (आम भन्ते)॥ सल्लक्खितं वा (सल्लक्खितं भन्ते)॥ मरणं नाम उदकं ओतरित्वा मरणं होतीति पवेधितं मा मञ्ञित्थ (आम भन्ते)॥

छळ मरणनय

[सम्पादेतु]

साधु। एतेन हि उपासका च उपासिकायो च मरणनयं सिक्खिस्सामाति वत्वा बुद्धो भगवा भिक्खू आव्हेत्वा धम्मं देसेसि। छ मरणनया होन्ति॥ (आम भन्ते)॥ उपासका च उपासिकायो च मरणनया कतिविधा होन्ति (छब्बिधा होन्ति भन्ते) पुथुज्जनानं तयो नया। अुपरि अरियपुग्गलानं तयो तयो नया सन्ति॥ सुतेन पन उपबातिनि अुपरि अरियपुग्गलानं तयो नये अहं न देसेमि। तेसं किञ्चि परितस्सनं नत्थि॥ ते किच्चकता होन्ति॥ बुद्धो पन अनवसेसं देसेतब्बो (आम भन्ते) समणा पन उपासकाहि च उपासिकाहि च बहुउपकारानं पुथुज्जन मरणनये तयो देसेस्सन्ति (आम भन्ते)॥ पुथुज्जन मरणनया तयो फग्गुणस्स मता सिता होन्ति। सरीरं ओलोकेतुं गच्छन्ता अिन्द्रियानि कुदाचनं न विनासेन्तीति सिता होन्ति। तस्मा सो पुब्बे सक्कायदिट्ठिं अपहीनेन विहरि। वेदना च अहं च सम्मिस्सा होन्तीति वेदनं अत्ततो समनुपस्सति। सक्कायदिट्ठि पहीना होति किं (न पहीना भन्ते)॥ बुद्धो आगन्त्वा अत्तं विनोदेन्तो अत्ता अनत्ता न होति किं (होति भन्ते)॥ होन्तो तस्स मरणनयो सम्मा होति। वेदनं परिञ्ञाय गच्छन्तो अमते येव तस्स साधारणा अधरआसवा सब्बे खीणा होन्ति। न खीणा किं (खीणा भन्ते)॥ “दिट्ठेव धम्मे (पे) कायस्स भेदा धम्मट्ठो” ति॥ खन्धे जीरन्ते निब्बानं पापुणातीति उपासका च उपासिकायो च अत्थो सुबुद्धो किं (सुबुद्धो भन्ते)॥ इदं सब्बजनस्स असाधारणं न होति किं। साधारणं होति किं (साधारणं होति) सब्बं साधारणं होति। इमस्मिं ओधिं दत्वा कोचि लब्भति किं (न लब्भति भन्ते) लब्भेथ किं (न लब्भेथ भन्ते)॥ तुम्हे वस्ससतं जीवाम आयाचन्ता वस्ससते पूरिते मरणत्थाय येव (आम भन्ते)। वस्ससतं वीसति जीवाम आयाचन्तापि (वस्ससतं वीसति पूरिते मरणत्थाय पापुणाति भन्ते)॥ तस्मा तुम्हेहि आयाचित वरेसु अमरणं अन्तोगधं वरं अत्थि किं (नत्थि भन्ते) किञ्चि होतु आयाचन्ते। अमुकं होतु आयाचन्ते मरणं अन्तोगधमेव होतीति धारेथ (आम भन्ते) किञ्चि अहोतु ठानं पापुणातु आयाचन्ते पन मरणं न अन्तोगधं होति॥ मरणा मुत्तं होति (आम भन्ते)। अत्थो सुबुद्धो किं (सुबुद्धो भन्ते)॥ हन्द तुम्हे किं पुन होतु कामेथ (किञ्चि न होतु कामेम भन्ते) आह। तुम्हे अधुना वेज्जा होथ। पुब्बे अतिविय होतु कामेन्ता जना (आम भन्ते)॥ पुब्बे अतिविय होतु कामेन्ति। इमिना पुत्तेन च इमिस्सा धीतुया च होति किं। सकुणो होन्तो पि एकस्मिं साखायं येव होतु आयाचति ति होति किं। तस्मिं होतु कामे किं अन्तोगधं होतु (मरणं अन्तोगधं होति) होतु कामो अत्थि चे भङ्गो अत्थि (आम भन्ते)॥ होतु कामे किं अन्तोगधं (मरणं अन्तोगधं होति) तं मरणम्पि तुम्हे सब्बभावेसु विपल्लासताय आगतं ति सम्पटिच्छिताय विपल्लत्थता उपासका च उपासिकायो च कित्तकं बहुकं अहोसि (गणेतुं न सक्कोति भन्ते) न सक्कोति। न सक्कुणेतब्बं एकवारमेव विनासेतब्बं ति वुत्ते मग्गं लभित्वा विनासेतुं सक्कोति॥ मग्गं अलभन्तो पन (विनासेतुं न सक्कोति भन्ते)॥

मरणकाले अनागामिभावितुकामता

[सम्पादेतु]

अहं वदामि। देवा च मनुस्सा च। भगवा बुद्धो पुथुज्जनस्स मरणकाले अनागामिफलं पत्तुकामस्स तीणि ठानानि सासेसि॥ यदा तथागतस्स धम्मं सुणाति। यथा पुब्बे वुत्तं वेदनाय च अत्तनो च असम्मिस्सताकारं धम्मं सुणित्वा सोतापन्नो वा सकदागामी वा अनागामी वा भवितुं सक्कोति (आम एवं भन्ते)॥ अत्थो सुबुद्धो नु (सुबुद्धो भन्ते)॥ अथ वा तथागते परिनिब्बुते तस्स तथागतस्स सावको यो वेदनाय च अत्तनो च असम्मिस्सताकारं धम्मं देसेति। तं सुणाति। एवम्पि मरणकाले सोतापन्नो वा सकदागामी वा अनागामी वा भवितुं सक्कोति (आम भन्ते)॥ द्वे ठानानि जातानि खलु (आम एवं भन्ते)॥ बुद्धस्स देसनाय वा सावकस्स वेदनाय च अत्तनो च असम्मिस्सताकारदेसनाय वा कति ठानानि (द्वे ठानानि भन्ते)॥ एवं बुद्धेन च अलद्धे। देसेतुकामेन आचरियेन च अलद्धे। "कथं मरितब्बं" ति पुच्छिते। इदानि सुतं धम्मं देवा च मनुस्सा च सयमेव मनसि करित्वा उदयब्बयं पस्सन्तू (आम भन्ते)॥ पस्सन्नो नु (पस्सन्नो भन्ते)॥ उदयब्बयं पस्सन्तस्स वेदना च अत्ता च सम्मिस्सन्ति नु (न सम्मिस्सन्ति भन्ते)॥ एवं सति मरणा पुब्बेव सोतापन्नो वा सकदागामी वा अनागामी वा भवितुं सक्कोति (आम भन्ते)॥ सयमेव पत्तब्बं (आम भन्ते)॥ कति ठानानि (तीणि ठानानि भन्ते)॥ वेदनाय च अत्तनो च असम्मिस्सताकारं बुद्धस्स धम्मं सुणित्वा वा। सक्कायदिट्ठिपहानाय देसेतुं समत्थस्स बुद्धस्स सावकस्स सन्निपतित्वा तादिसं धम्मं सुणित्वा वा (आम भन्ते)। एते द्वे पुग्गले अलभित्वा पुब्बे सुतं धम्मं सयमेव भावेत्वा (आम भन्ते)। इदं पुब्बे सुतधम्मे सति एव। सक्कायदिट्ठिसमुग्घातकधम्मं सुतपुब्बे सति एव (आम भन्ते)॥ इध पुप्फं मनसि करोति। उदककुम्भिकं मनसि करोति। एत्तावता एव न वुच्चति (आम भन्ते)॥ सञ्जानन्ति नु (सञ्जानन्ति भन्ते)॥ पुप्फउदककुम्भिआदीनि दानकुसलं हुत्वा देवलोके सुगतिया महाउपकारं भविस्सति (आम भन्ते)॥ इध पन एवं न होति। वेदनानिरोधे तण्हानिरोधो। दिट्ठिनिरोधो। अविज्जानिरोधो होति (आम भन्ते)॥ अत्थो सुबुद्धो नु (सुबुद्धो भन्ते)॥ सो निरोधपक्खं न वत्तति नु (वत्तति भन्ते)॥ अञ्ञानि निरोधपक्खं न वत्तन्ति। देवा च मनुस्सा च सुबुद्धं नु (सुबुद्धं भन्ते)॥ साधु। एत्तावता मरणाकारो कतिविधो (तिविधो भन्ते)॥ बुद्धेन देसितं वेदनाय च अत्तनो च असम्मिस्सतं सयं भावेत्वा मरितब्बं वा। बुद्धस्स सावकेहि देसितं वेदनाय च अत्तनो च असम्मिस्सतं उदयब्बयानुपस्सनं सुणित्वा सयं भावेत्वा मरितब्बं वा। अथ वा देसेतारो उभो पुग्गला अभावे सयमेव उदयब्बयं पस्सित्वा वेदनाय च अत्तनो च असम्मिस्सकारियं कत्वा मरितब्बं वा। सोतापन्नो वा सकदागामी वा अनागामी वा हुत्वा मरितुं सक्कोति। फग्गुणसुत्तन्ते वुत्तमरणाकारो एव (आम भन्ते)॥ इदं निच्छितमेव (आम भन्ते)॥ अत्थो सुबुद्धो नु (सुबुद्धो भन्ते)॥ एवं सति "अम्हेहि आचरियेन किं सिक्खापितं। किं एतं" ति सञ्जानन्ति नु (सञ्जानन्ति भन्ते)॥ किं सिक्खापितं (मरणाकारो सिक्खापितो भन्ते)॥ सुविभावितं नु (सुविभावितं भन्ते)॥

मरणसिक्खा सिक्खापेति

[सम्पादेतु]

"मरणसिक्खा सिक्खापेति" ति मनसि करोथ॥ (आम एसन्तो) अञ्ञथा पकतिया तुम्हेहि मरितब्बमरणं पुत्तगेधेन सरियगेधेन विज्जमानकिञ्चिदेवसन्तकगेधेन भविस्सति। तादिसानि मरणानि येभुय्येन पेतविसयं अभिमुखं गच्छन्ति॥ (आम एसन्तो) मनापं रुच्चति किं॥ (रुच्चति भन्ते)॥ तस्मा सम्मासम्बुद्धो धातु महासत्तो छसु मरणेसु तीणि पुथुज्जनमरणानि देसेसि॥ (आम एसन्तो) अवसेसानि तीणि अनागामिपत्तस्स पुग्गलस्स एवं बुद्धस्स धम्मं सुणन्तस्स वा। तस्स अनागामिपत्तत्ता अत्ताय न अतिअत्थिकं॥ (आम एसन्तो) अथ वा देसेन्तो पुग्गलो बुद्धस्स सावको सन्तिके विज्जति वा। (आम एसन्तो) सयं पच्चवेक्खन्तस्स वा। सो पुग्गलो अरहा होति॥ (आम एसन्तो) मनापं रुच्चति किं॥ (रुच्चति भन्ते)॥ एतेन कारणेन उपासका च उपासिका च। बुद्धस्स सन्तिका धम्मस्स सुणनत्थाय सम्मासम्बुद्धो न विज्जति॥ तस्मा पठमो नियमो मुच्चति॥ (आम एसन्तो) दुतियो नियमो नाम तुम्हेपि सहसा मरितुमिच्छका मरन्ति॥ एवं सासकं आचरियं गवेसन्तापि समागन्तुं वा न समागच्छन्ति॥ (आम एसन्तो) मरितब्बकालं कोचि न जानाति॥ (आम एसन्तो) मरितब्बमेव जानाति। इमस्मिं ठाने उपासका च उपासिका च कालं जानन्तो एकोपि न पापुणाति॥ (आम एसन्तो) अत्थि किं॥ (नत्थि भन्ते)॥ मरितब्बं न जानन्ति किं॥ (जानन्ति भन्ते) कालं पन जानन्ति किं॥ (न जानन्ति भन्ते) कालं अजानन्तो पुग्गलो देसेन्तं पुग्गलं न मे परियेसेत्वा ठपेति किं॥ (आम एसन्तो) ठपेतुं सक्कोति किं॥ (न ठपेतुं सक्कोति भन्ते)॥ कालं जानिय महत्ता होति॥ (आम एसन्तो) इदानि पन कालं अजानन्तो पुग्गलो एको होन्तो देसेन्तं पुग्गलं ठपेतुं सक्कोति किं॥ (न ठपेतुं सक्कोति भन्ते)॥ एतेन कारणेन मय्हं पठमं ठानं लभितुं न पस्सामि। बुद्धोपि न विज्जति। दुतियं ठानं पन तुम्हाकं मरणस्स कालं अजानितब्बत्ता दुतियेन पुग्गलेन सद्धिं समागन्तुं न पस्सामि॥ (आम एसन्तो) विञ्ञातं किं॥ (विञ्ञातं भन्ते)॥

एतदग्गं ततियं

[सम्पादेतु]

तस्मा अत्तनो ञाणेन अत्तनो वेदनाय अनिच्चानुपस्सनं पस्सितुं इदमेवेकं पस्सामि (आम भन्ते) रुच्चति किं (रुच्चति भन्ते) इदानि उपासका च उपासिका च कतमो नयो अत्तनो अत्थाय अतिउत्तमोति विचारेथ ति वुत्ते ततियो नयोव अतिउत्तमो (आम भन्ते)॥ कथं सन्निट्ठानं करिस्सथ (ततियो अतिउत्तमो भन्ते) ततियो अतिउत्तमोति वेदनाक्खन्धञ्च ञाणञ्च युञ्जथ (आम भन्ते) सुबुद्धं किं (सुबुद्धं भन्ते) किञ्च किञ्च युञ्जिस्सथ (खन्धञ्च ञाणञ्च युञ्जितब्बं) वेदनाक्खन्धस्स उप्पादब्बयञ्च ञाणमग्गञ्च अेवमेव युञ्जथ, युञ्जित्वा इमेनाव नयेन उपासका च उपासिका च अनुपस्सन्ता विहरन्ति चे अमता पुब्बेव वेदनानिरोधा तण्हानिरोधो भविस्सति (आम भन्ते)॥ कथं वदिस्सथ (वेदनानिरोधा तण्हानिरोधो भविस्सति भन्ते) वेदनानिरोधाति वेदनाय उप्पादब्बयभावतो न निरुज्झति किं (निरुज्झति) अथ वेदनाय निरुद्धत्ता वेदनाय अभावेन इतो पच्छतो तण्हा उप्पज्जितिकामा (न उप्पज्जितुं सक्कोति भन्ते)॥ कथं उप्पज्जितुं सक्कोति। इमेन मग्गेन छिन्नत्ता (आम) वेदनाय उप्पादब्बयं पस्सन्तस्स मग्गेनपि छिन्नमेव होति (आम) वेदनानिरोधा तण्हानिरोधो न होति किं (होति भन्ते)॥ तण्हानिरोधस्स हुतप्पभुति उपासका च उपासिका च तण्हानिरोधोपि निब्बानमेव, अत्तनो निब्बानं अत्तनो होति (आम) सोतापन्नपत्तिया सोतापन्ननिब्बानं लभति (आम) सुबुद्धं किं (सुबुद्धं भन्ते)॥ अहो वेदनाय उप्पादब्बयं पस्सित्वा मरणे वेदना उप्पज्जित्वा पलुज्जतीति वेदना निरुज्झतेव अननु (निरुज्झति) इतो दिट्ठिनिरोधोपि न होति किं (होति भन्ते)॥ होतियेव इमेन मग्गेन दिट्ठि सुमता (आम) रुच्चति किं (रुच्चति) अतिमहन्तत्ता अतिआविकं एतं कथेमि (आम भन्ते)।साधु इमस्स वेदनाय उप्पादो च पटिबद्धो चेवाति जानन्तस्स मज्झे सम्मादिट्ठिया पविट्ठत्ता। सम्मादिट्ठि नाम विज्जा न होति किं (आम) विज्जाय मज्झे पविट्ठत्ता अविज्जा आगन्तिुकामा (न आगन्तुं सक्कोति भन्ते)॥ आगन्तुं असक्कोन्ती सम्मादिट्ठिविज्जापि अविज्जं हन्ति (आम) रुच्चति किं (आम) मिच्छादिट्ठिम्पि हन्ति। तण्हं महन्तं हन्तीति अहो इदानि उपासका च उपासिका च पटिच्चसमुप्पादे अधोसंसारं गच्छन्तो पटिच्चसमुप्पादो सब्बो छिन्नो (आम भन्ते)॥ कथं वदिस्सथ (अधोसंसारं गच्छन्तो पटिच्चसमुप्पादो सब्बो छिन्नो भन्ते) अधोसंसारं गच्छन्तस्स पटिच्चसमुप्पादस्स सब्बस्स छिन्नत्ता अयं पुग्गलो अनागामिपत्तिं गच्छति। उपरिमेव गच्छति (आम) रुच्चति किं (रुच्चति) उपरिमेव गच्छतीति सुसुट्ठु सुनिच्छितं किं (सुनिच्छितं भन्ते)॥ तस्मा पठमं नयं मा आसंसथ। सत्था परिनिब्बुतो (आम)॥ दुतियं नयं मा आसंसथ कस्मा सब्बदा मरणकालं तुम्हाकं अजाननत्ता (आम) रुच्चति किं (रुच्चति भन्ते)॥ पठमं कस्मा न आसंसितब्बं (बुद्धो सत्था परिनिब्बुतो भन्ते)॥ बुद्धे असन्ते बुद्धेन मरणकाले आगम्म देसिते अत्तना मनसिकरन्तेपि इदं अनागामिपत्तिं याव सुपतिट्ठितं होतीति देसितत्ता (आम) तस्मा पठमे नये आसा खीणा (आम भन्ते)॥ दुतिये नये कथं मञ्ञिस्सथ (अत्तनो मरणकालस्स अजाननत्ता) अत्तनो मरणकालं अजानन्तस्स अत्थाय उपासका च उपासिका च मयं आचरियं आवाहेस्साम। मयं आचरियं निमन्तेस्सामाति असक्कुणेय्यमिव, जानन्ते हि सच्चं। मरणकालं कोचि न जानाति (आम) रुच्चति किं (रुच्चति भन्ते)॥ तस्मा दुतियं नयं मा उपनिस्सयथ (आम) उपासकानञ्च उपासिकानञ्च उपनिस्सयो युज्जति किं (न युज्जति) कस्मा न युज्जति (मरणकालस्स अजाननत्ता भन्ते)। मरणकालं जानन्तो पुग्गलो इमस्स मज्झे को अत्थि (कोचि न अत्थि भन्ते)। अजानन्तो दुतियं अत्थं उपनिस्सयितुं युज्जति किं (न युज्जति भन्ते)॥ तस्मा दुतियं नयं मा उपनिस्सयथ (आम) उपासकानञ्च उपासिकानञ्च उपनिस्सयो युज्जति किं (न युज्जति) कस्मा न युज्जति (मरणकालस्स अजाननत्ता भन्ते)। मरणकालं जानन्तो पुग्गलो इमस्स मज्झे को अत्थि (कोचि न अत्थि भन्ते)। अजानन्तो दुतियं अत्थं उपनिस्सयितुं युज्जति किं (न युज्जति भन्ते)॥ अथ किं उपनिस्सयिस्सथ (ततियं भन्ते) ततियं पन अत्तनो सन्ताने विज्जमानं वेदनं अत्तनो ञाणेन उप्पादब्बयं पस्सथ (आम)। अत्तनो सन्ताने विज्जमानं वेदनं अत्तनो ञाणेन उप्पादब्बयं पस्सथ (आम)। अत्तनो सन्ताने विज्जमानं वेदनं अत्तनो ञाणेन उप्पादब्बयं पस्सित्वा मरितब्बं॥ कतमं संवट्टितुं सक्कोति (अनागामिपत्तिं संवट्टितुं सक्कोति भन्ते)॥ आम सोतापन्नोपि होतुं सक्कोति, सकदागामीपि होतुं सक्कोति। अतिमहन्तो अनागामी होतुं सक्कोति। इदं पुथुज्जनस्स मरणे वुच्चति, अनागामिस्स मरणे तु अरहा होतुं सक्कोति॥ इमेहि तीहि ठानेहि समिज्जन्तेहि (आम भन्ते)॥ अथ अङ्गुत्तरनिकायपाळियं फग्गुणमधिकिच्च बुद्धो सत्था सयमेव आनन्दथेरं आमन्तेसि (आम) इदानि उपासका च उपासिका च अतिमहग्घो अत्थो सुबुद्धो किं (सुबुद्धो भन्ते)॥ साधु इदं मरणे पुब्बे मग्गस्स पविट्ठत्ता उपासकानञ्च उपासिकानञ्च किं खीणं (आसवो खीयति) अधोसंसारं गच्छन्ता आसवा कथं थिता (खीणा भन्ते)॥ अहो तस्मा अम्हेहि अहं मरित्वा कुहिं गमिस्सामीति किञ्चि मा चिन्तयिस्सथ। अधोसंसारं गच्छन्तस्स आसवस्स खीणत्ता अधोसंसारं न पत्तो होति। सुबुद्धं किं (सुबुद्धं भन्ते)। तस्मा अधोसंसारस्स पटिच्चसमुप्पादे अनागते हेतूनि दायका उपासकानञ्च उपासिका मग्गेन छिन्दति (आम) न छिन्दति किं (छिन्दति भन्ते)॥ पस्सन्तस्स पुग्गलस्स अनागते हेतूनि कथं तानि (छिन्नानि भन्ते)॥ अथ छिन्ने पुग्गले किं परितस्सनं अत्थि (न अत्थि भन्ते)॥ साधु तस्मा उपासका च उपासिका च अतिविय सुठाने मरणं सुमरणं (आम) एकच्चे पन पुत्तकं आवाहेथ। दब्बकानि आदिं किच्चा तीनि रासीनि कत्वा इदं दब्बं मय्हं सरीरकिच्चाय। सेसानि पन केचि केचि गण्हन्तु चेत्यादिं करोन्तेव॥ तं न अज्झत्तं सुकुसलं (आम)॥ तथापि तुम्हाकं सरन्तीति वुच्चति॥ सरन्तीति नगरवोहारं वोहारेन्ति (आम)॥ सरणं तस्स किं अञ्ञे द्वे रासी होन्ति, होतु हिुहा पुत्ताय। इदं सामिकाय। इमं रासिं तस्स मरणकाले सुवण्णेन पतनत्थाय एतमत्थमेव अत्थि। तस्स ञाणं न सम्पयुत्तं, विपस्सनाञाणं न सम्पयुत्तं। कम्मस्सकताञाणमत्तेनेव मरियति (आम)॥ कम्मस्सकताञाणञ्च। पुत्ते सिनेहो तण्हा च (आम) तस्मा उपासका च उपासिका च राजगेहे महन्तगेहे सेतहत्थि आदिं होतुमेव अत्थि (आम)॥ राजगेहे महन्तगेहे सेतहत्थि हुत्वा तिरच्छानो होति॥ अरञ्ञे महाहत्थितो वरतरं होति (आम)॥ तस्मा सेतहत्थि तिरच्छानो राजगेहे महन्तगेहे होतब्बो इदानि मम मरणकाले किं करणत्थाय अमुककरणत्थायाति एतो कुसलमत्तो गन्त्वा आनिसंसं ददाति (आम) पतिरूपं किं (पतिरूपं भन्ते)॥

सेतहत्थिभूतो मरणजाति

[सम्पादेतु]

तेन हि राजगेहे अन्तेपुरे सेतहत्थिभूतो मरणजाति तु असोभनो होति (आम एवं) सोभनो भविस्सति किं (न हेवं भन्ते) विसुद्धो अेव सोभनो होति। सुखतरो होति देवमनुस्सा। कस्सचि सेतहत्थिभूतो अहोसि आरुळ्हो पिट्ठिम्हि अधिवासीयिस्सति एव (आम एवं) न नु (एवं होति भन्ते)॥ अथ खो सेतहत्थिमत्तेन देवमनुस्सा तुट्ठा होथ किं (न तुट्ठा होम भन्ते) अतुट्ठा होन्ति चे वरं मञ्ञाम। एवं भवितब्बे एवं भवन्ति चे वरं मञ्ञाम अथ खो तुम्हाकं दुक्खं भविस्सति (आम एवं)॥ तेन हि देवमनुस्सा मरणविधीनि कतिविधिया होन्ति (तिविधिया भन्ते)॥ बुद्धस्स धम्मं सुत्वा सयं गन्त्वा मरणं होति चे देवमनुस्सा सोतापन्नो। सकदागामी। अनागामी भवितुं सक्कोन्ति (आम एवं)॥ सक्कायदिट्ठिं विनोदेतुं सक्कोन्तस्स बुद्धस्स सावकस्स धम्मं सुत्वा सयं भावेत्वा मरणं होति चे सोतापन्नो। सकदागामी। अनागामी होति (आम एवं भन्ते)॥ चित्तं पसन्नं किं (पसन्नं भन्ते)॥ अहो अञ्ञथा न होति चे पन अत्तना वेदयितं वेदनं सक्कायदिट्ठि विगच्छतु अनिच्चतो उप्पादब्बयं पस्सित्वा मरथ आचरियेन आणत्तं। तं आणत्तं तुम्हाकं भावेत्वा मरणं होति चे पि सोतापन्नो। सकदागामी। अनागामी भवितुं सक्कोन्ति। तिविधेन धम्मो देसितो (आम एवं भन्ते)॥ छक्कनिपाते अङ्गुत्तरनिकाये देसितं। पुथुज्जनानं तिविधं। अनागामीनं तिविधं। सम्पिण्डितेन याव छब्बिधं होति (आम एवं)॥ अथ खो अनागामीनं अत्थाय देवमनुस्सा मय्हं अत्थाय किञ्चि न संसन्दति तस्मा वित्थारेन न कथेमि (आम एवं)॥ अथ खो देवमनुस्सा इमानि तिविधियिनि मरणविधीनि अतिविय महत्थानि होन्ति ति कत्वा भगवतो मुखतो देसितानि ति सरथ (आम एवं)॥ अमहत्थं धम्मं पटिच्च सितं पि न करोती ति बहूनि वारानि न अवोचम्ह किं (वुत्तं होति भन्ते)॥ अमहत्थे कम्मे बुद्धो सद्दं न निहरति अत्तनो किञ्चि सद्दं अनिहरित्वा सितं पि न करोति (आम एवं)॥ सितं करोति चे ताणत्थाय ति सरथ (आम एवं)॥ उद्धरित्वा देसेति चे सम्पज्जितुं सक्कोन्तं कम्मं ति कत्वा निहरित्वा कथेति ति सरथ (आम एवं)॥ तेन हि देवमनुस्सा सुपतिट्ठितो होति किं (पतिट्ठितो होति)॥ सुखुमं मरितुं जानाथ किं (मरितुं जानाम)॥ अथ खो अत्तनो पत्थित पत्थनाय पूरितत्ता पच्छा अपरं मरणानि पत्थेतब्बानि ति तुम्हाकं पूरितं होति (आम एवं)॥ इमेहि पुत्तेहि। इमाहि धीताहि। इमेहि नत्तूहि। इमेहि पनत्तूहि निब्बानं अप्पत्तन्तरे छिुअप्सो धम्मा होन्ति ति निब्बानं कत्थ होती ति अज्जापि न जानाति (आम एवं)॥ निब्बानं कत्थ होती ति अज्जापि अजानित्वा तस्स अन्तरे वुत्तं धम्मं निब्बानं अलभन्तो याव विपुलं तस्स अत्तनो अत्थो एव होति (आम एवं)॥ निब्बानं पि सो पस्सति किं (न पस्सति भन्ते)॥ अपस्सन्तो एव देवमनुस्सा निब्बानं अप्पत्तन्तरे पुत्तो। धीता। नत्ता। पनत्ता ति कत्वा तुम्हाकं तण्हाय आणत्तनियामेन कतं वचीकम्मं एव होति (आम एवं)॥ तण्हाय इमे पुत्तधीतरो तव अतिविय बहुकारा होन्ति। तव सद्धिं पारमिं पूरेन्ता ति तण्हा पाविसित्वा देसेति (आम एवं)॥ सम्पजानाथ किं (सम्पजानाम भन्ते)॥ तण्हा कथं देसेतुं इमे पुत्तका। इमा धीता केन पन तव रुधिरपुत्तका। तव पारमीपूरका। तव महल्लककाले आहारदायका। तव गिलानकाले अग्गिपज्जोतदायका ति आदीनि कत्वा तण्हाय अतिविय देसितं होति (आम एवं)॥ न देसेति किं (देसेति भन्ते)॥ एवं देसितकाले इध दिट्ठिमन्तो पि अहो तस्मा अहं न पियायिस्सामि चे सोभनं भविस्सति किं। दिट्ठिमन्तो न आगच्छन्ति किं (आगच्छन्ति) सम्पजानाथ किं (सम्पजानाम भन्ते)॥ अथ खो सम्मादिट्ठि पुरतो धम्मो सुदेसितो होति। तस्मा दिट्ठि पच्छा अनुगन्तुं अनुरूपो होति (आम एवं)॥ मय्हं इमो एको एव पुत्तो होति। इमो एको एव बालत्ता विनस्सित्वा उच्छिन्नो भविस्सति चे दुक्खं नु ति कत्वा दिट्ठि पि देवमनुस्सा एकदेव आगच्छति एव (आम एवं)॥ न आगच्छति किं (आगच्छति भन्ते)॥ तेन हि दिट्ठितण्हायो नाम मय्हं भिक्खूनं अतिविय आखेता। देसिका होन्ति ति चिन्तेथ (आम एवं)॥ सम्पजानाथ किं (सम्पजानाम भन्ते)॥ मय्हं भिक्खूनं अतिविय आखेता देसिका होन्ति ति कत्वा भिक्खु तु एकस्मिन् दिवसे एकमूहुत्तं मत्तं कथेति। सा तु सब्बकालं एव। आहारं भुञ्जन्तो पि इमिना देवेन। इमिना सामिकेन सद्धिं (आम एवं)॥ पानीयं पिवन्तो पि (इमिना देवेन। इमिना सामिकेन सद्धिं भन्ते)॥ कम्मन्तं करोन्तो पि कस्स अत्थाय तं। तेसा अत्थाय एव। मय्हं अत्थाय तु परिनिट्ठितं। एवं एव न आगच्छति किं (आगच्छति भन्ते)॥ तेहि सद्धिं विप्पवसन्तो कालो अत्थि किं (न अत्थि भन्ते)॥

इदं तण्हादिट्ठिहि विविच्च विहरन्तो कालो नत्थि

[सम्पादेतु]

एतस्मा तापस तापसियो इमेहि तण्हादिट्ठिहि विविच्च विहरन्तो कालो नत्थि ति निच्छयो होति नु (निच्छयो होति भन्ते) एतस्मा ते अन्तोजनभावेन तुम्हे पलोभेन्ति। मयं पन बहिभावेन दीघवंसेन चालेम (आम भन्ते) विञ्ञातं नु (विञ्ञातं भन्ते)॥ एतस्मा अन्तो च बहि च ति सति अनुवत्तनं अनुवत्तेय्य चे अन्तोजनं अनुवत्तेतब्बमेव॥ न सक्कोति ति। न सक्कोति अहोसियेव (आम भन्ते) विञ्ञातं नु (विञ्ञातं भन्ते)॥ एवं सन्ते इमं अन्तोजनं बुद्धो भगवा पि चोरवधको उपद्दवकारो ति निच्छयेन न धम्मं एसेसि नु (धम्मं एसेसि भन्ते)॥ एवं धम्मे एसिते तुम्हे संसारो दीघो होति ति इमेहि अविविच्चनत्ता दीघो होति ति मयं निच्छयेन पकासेम (आम भन्ते) न पकासेम नु (पकासेसि भन्ते)॥ इदं मग्गं अप्पविसिते ते अप्पकासिते पुब्बे पि दीघो मग्गो महु अन्नु (आम होति) दानं करोति। दानेन किञ्चि संसारो दीघो न सक्कोति। इमाय तण्हाय महापत्थना तण्हापत्थनातो संसारो दीघो होति (आम भन्ते) दानं देन्ते काले "निब्बानपच्चयो होतु" ति न आगच्छति नु (आगच्छति भन्ते)॥

निब्बानं अप्पत्तानं अन्तरे

[सम्पादेतु]

अहो "निब्बानं अप्पत्तानं अन्तरे" ति पक्खिपिस्सामाति वत्वा इतो पट्ठाय दीघं करोन्तेनेव सब्बं दीघं अहोसि (आम भन्ते)। रुच्चति किं (रुच्चति भन्ते)॥ तण्हा दीघं करोसि। निब्बानं पविसन्ता यसोधरादिका विय अत्तनो सामिके निब्बानं पविट्ठेय्य अहम्पि पविसिस्सामीति वत्वा महन्तं दीघपत्थनं पत्थेसुं (आम भन्ते)॥ अत्तना एकंपुग्ल वायमन्ते इत्तकं चिरं अहुत्वा यसोधराय पत्थना पूरेति (आम भन्ते)। सामिकेन सद्धिं विनोभावं अनिच्छित्वा चतुअसङ्ख्येय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च ओलोकेतब्बं अहोसि (आम भन्ते)। कित्तकं चिरं अहोसि (चिरं अहोसि भन्ते)॥ उपासका च उपासिका च। एवं सुणितुमिच्छन्ति किं (चिरं न इच्छाम भन्ते)। तुम्हेयेव चिरं न इच्छामाति वदथ। इमे पुत्ता च धीतरो चाति आदीसु एवमेव सहन्ता अत्थो पप्पोति (आम भन्ते)। न पप्पोति किं (पप्पोति भन्ते)॥ अथ अत्तनो अन्तोजनस्स वचनं सब्बं विनासेथ। बहिद्धा वचनं सच्चं गण्हाथ। रुच्चति किं (आम भन्ते)॥ अत्तनो अन्तोजनस्स वचनं सच्चं मा गण्हाथ॥ अत्तनो पुत्तं च धीतरं च ओलोकेथ॥ अत्तनो अक्खीहि ओलोकेन्ते अत्तनो पुत्तो च धीता च यत्तकं दुब्बण्णो पि सुभरोपो होति (आम भन्ते)। पस्सतो वचनं वदामि। तं तुम्हे अवबुज्झथ किं (अवबुज्झाम भन्ते)॥ अत्तना ओलोकेन्ते तण्हाचक्खुना दिट्ठिचक्खुना च ओलोकेति (आम भन्ते)। अथ अत्तनो पुत्तो च धीता च कीदिसं दुब्बण्णो पि अत्तनो चित्ते कथं तिट्ठति (सुभरोपो तिट्ठति)। सुभरोपो तिट्ठति। सुन्दरो तिट्ठति। विनीतो तिट्ठति। कण्हो पि सुकण्हो। दुट्ठो पि सुन्दरट्ठानं ओलोकेत्वा गहितब्बं होति (आम भन्ते)। एवं न आगच्छन्ति किं (आगच्छन्ति भन्ते)। सब्बं तेन तण्हादिट्ठिहि सोधितं होति (आम भन्ते)। अवबुज्झथ किं (अवबुज्झाम भन्ते)॥ दुट्ठो तु दुट्ठो होति। तथापि सुन्दरट्ठानं अत्थि वोति आगच्छतियेव॥ तण्हादिट्ठीहि इमं अत्थं उद्धरन्ति (आम भन्ते)। न उद्धरन्ति किं (उद्धरन्ति भन्ते)॥ अथ अत्तनो अन्तोजनस्स वचनं एकम्पि न सच्चं होति। बहिद्धा मनुस्सानं वचन मेव ओलोकेथ (आम भन्ते)। बहिद्धा तयो चत्तारो मनुस्सेहि सद्धिं समोधिते अत्तनो पुत्तधीतरो ओलोकेन्तु। तं वचनं सच्चं करोथ (आम भन्ते)॥ नो चे एवं। कलहं कातुमिच्छा चित्ते होति। नो होति किं (होति)। अत्तनो पुत्तो दुब्बण्णो ति वुत्ते। अत्तनो पुत्तो दुब्बण्णो न होतब्बो ति वत्वा कलहं करिस्सतियेव (आम भन्ते)। अत्तना ओलोकितं तण्हाचक्खुना दिट्ठिचक्खुना च ओलोकितं। अत्तनो चक्खु महामिच्छाचक्खु होति (आम, भन्ते)॥ बहिद्धा मनुस्सानं वचनं न सच्चं किं (सच्चं होति भन्ते)। अत्तनो चक्खु सच्चं किं (न सच्चं भन्ते)। न सच्चं पि तुट्ठि होति किं (न तुट्ठि होति भन्ते)। न तुट्ठि चे कलहो येव तुम्हाकं होति (आम भन्ते)। रुच्चति किं (रुच्चति भन्ते)॥ अपराधितं केन अपराधितं (अत्तना अपराधितं भन्ते)। तस्मा तण्हादिट्ठिहि वुत्तवचनं उपासका च उपासिका च मा सद्दहथ (आम, भन्ते)। तण्हादिट्ठी सु पविट्ठेसु हेट्ठा संसारं न गच्छन्ति किं। गच्छन्ति किं (गच्छन्ति भन्ते)॥ तण्हाउपादानं कम्मं दिट्ठिउपादानं कुहिं गच्छति (हेट्ठा संसारं गच्छति भन्ते)। तेन हि तस्स वचनं सद्दहन्ते हेट्ठा संसारं गन्तब्बं होति (आम)। असच्चत्ता गन्तब्बं होति। सच्चे (न गन्तब्बं भन्ते)॥ न गन्तब्बं ति वुत्ते पटिच्चसमुप्पादेन सुसुट्ठु विभावितत्ता उपासका च उपासिका च बहिद्धा धम्मं देसेन्ते आचरियमहाथेरेहि वुत्तं सच्चं करोथ। अत्तनो हदये चिन्तितमनसिकारं सब्बं विपरीतमेव जानाथ (आम भन्ते)। सुबुद्धं किं (सुबुद्धं भन्ते)॥ तेन हि मरितुं जानन्ति किं (मरितुं जानाम भन्ते)। कतमेन नयेन मरितब्बं (तीहि नयेहि भन्ते)। तीसु नयेसु कतमो येव अत्तना कातब्बो होति (ततियनयो भन्ते)॥ पठमनयो अम्हेहि बुद्धेन सद्धिं असमागमनेन पहीयति। दुतियनयो पि मरणकालस्स अजाननेन पहीयति। ततियनयमेव मनसि करोथ (आम भन्ते)। सुबुद्धं किं (सुबुद्धं भन्ते)॥